ආචාර්ය දමේන්ද පෝරගේ විසිනි.
පුරාණ ලෝකය යනු යකඩින් සහ රුධිරයෙන් හැඩගැසුණු භූමියකි. පාබල හමුදාවන්ගේ ශක්තිය මත
අධිරාජ්යයන් ගොඩනැඟුණු අතර, පාලකයන් අතර සන්ධාන සාමාන්යයෙන් තහවුරු වූයේ රත්රන්, ඇතුන් හෝ උපායමාර්ගික විවාහයන් මගිනි. නමුත් සහස්ර දෙකකටත් පෙර, පෝක් සමුද්ර සන්ධියෙන් එපිට සිටි බලවත් රජවරුන් දෙදෙනෙකු අතර ඇති වූ මිත්රත්වයක් දේශපාලනික සම්ප්රදායන් අභිබවා ගියේය. එහි ප්රතිඵලය වූයේ කිසිදා මල නොබැඳෙන, වටිනාකම අඩු නොවන, කාලයත් සමඟ වියැකී නොයන, ශ්රී ලංකාවේ සංස්කෘතික, අධ්යාත්මික සහ සමාජීය හරය මුළුමනින්ම පරිවර්තනය කළ අපූර්ව ත්යාගයකි.
මෙම උතුම් පොසොන් පුර පසළොස්වක පෝය දිනයේදී, ඉන්දියාවේ අශෝක අධිරාජ්යයා සහ අනුරාධපුරයේ දේවානම්පියතිස්ස රජු අතර පැවති ඒ අසාමාන්ය බැඳීමත්, ත්යාගයක සැබෑ අරුත පිළිබඳව එය අපට කියා දෙන කාලානුරූපී පාඩමත් අපි ආවර්ජනය කරමු.
දේශසීමා ඉක්මවා ගිය මිත්රත්වයක්
අශෝක අධිරාජ්යයා සහ තිස්ස රජු කිසි දිනෙක එකිනෙකා දැක නොතිබුණද, ඔවුහු ගැඹුරු, අන්යෝන්ය ගෞරවයකින් බැඳී සිටියහ. ඔවුන් විශාල රාජ්යයන් පාලනය කළ සමකාලීනයන් වූ අතර, ඔවුන්ගේ සබඳතාව පෝෂණය වූයේ අනතුරුදායක මුහුදු තරණය කරමින්, සුහදත්වය සහ අන්යෝන්ය පැහැදීම රැගත් පණිවිඩ හුවමාරු කළ තානාපතිවරුන් හරහාය.
තිස්ස රජු අනුරාධපුරයේ සිංහාසනයට පත් වූ පසු, ඔහුගේ ප්රථම රාජ්යතාන්ත්රික ක්රියාවන්ගෙන් එකක් වූයේ ලංකාවේ අගනාම වස්තු, අනගි මැණික්, වටිනා මුතු සහ දුර්ලභ උණ බට ආදියෙන් පිරුණු මහා දූත පිරිසක් මෞර්ය අගනුවර වූ පාටලීපුත්රයට යැවීමයි.
මෙම ක්රියාවෙන් දැඩි ලෙස සතුටට පත් අශෝක අධිරාජ්යයා, ඊට ප්රතිචාර දැක්වූයේ පෙර නොවූ විරූ ත්යාගශීලී බවකිනි. ඔහු නැවත එව්වේ තිස්ස රජුගේ දෙවන රාජාභිෂේකය සඳහා අවශ්ය රාජකීය කකුධ භාණ්ඩ පමණක් නොවේ; ඉතිහාසය පුරා දෝංකාර දෙන නාමයක් ද ඔහුට ප්රදානය කළේය. ඒ "දෙවියන්ට ප්රිය වූ" යන අරුතැති 'දේවානම්පිය' යන නාමයයි.
එහෙත්, අප්රමාණ ධනයෙන් වට වී පාටලීපුත්රයේ අලංකාර මාලිගා අංගනවල ඇවිද යන විට, අශෝක අධිරාජ්යයා තුළ ගැඹුරු නොසන්සුන්තාවයක් ඇති විය. භෞතික ධනය අනිත්ය බව ඔහු දැන සිටියේය. කාලිංග යුද්ධයේ බිහිසුණු බව ඔහු සියැසින් දැක තිබුණි; මියයන සහ අවතැන් වූවන්ගේ වේදනාත්මක විලාප ඔහුට ඇසී තිබුණි. ඔහු 'චණ්ඩාශෝක' (කුරිරු අශෝක) නමින් හැඳින්වූ රුදුරු රණශූරයෙකු වී සිටියද, ඔහුගේ ඒ ස්වභාවය ඒ වන විටත් මියගොස් තිබුණි.
බුදුරදුන්ගේ ඉගැන්වීම්වල ශාන්ත මඟපෙන්වීම තුළින් ඔහු පිබිදීමක් ලබා සිටියේය. ධර්මයේ සිසිල් පැන් පානය කළ ඔහු 'ධර්මාශෝක' (ධාර්මික අශෝක) බවට පරිවර්තනය වී සිටියේය. තිස්ස රජු එවූ මැණික් දෙස බලා සිටි අශෝක, සෑම සැබෑ මිතුරෙකුටම අභියෝගයක් වන ප්රශ්නයක් ගැන කල්පනා කළේය. මා ඉමහත් සේ ගරු කරන අයෙකුට ලබා දිය හැකි උතුම්ම ත්යාගය කුමක්ද?
"සියලු දානයන් අතරින් ධර්ම දානය ජය ගනී; සියලු රසයන් අතරින් ධර්ම රසය ජය ගනී; සියලු ඇල්මවල් අතරින් ධර්මයට ඇති ඇල්ම ජය ගනී."
– ධම්මපදය (354 වැනි ගාථාව)
තිස්ස රජුට රත්රන් හෝ අශ්වයන් යැවීම මුහුදට වැලි ගෙන යාමක් බඳු නිෂ්ඵල ක්රියාවක් බව අශෝක අධිරාජ්යයා තේරුම් ගත්තේය. තිස්ස ඒ වන විටත් රජෙකු වූ අතර, ඔහුට භෞතික සම්පත්වලින් අඩුවක් නොතිබුණි. අශෝක සැබැවින්ම තම මිතුරාට ආදරය කළේ නම්, තමාට අභ්යන්තර සාමය, පැහැදිලි බව සහ පරම විමුක්තිය ගෙන දුන් එකම දෙය ඔහු සමඟ බෙදාගත යුතුව තිබුණි. ඒ අනුව ඔහුට ධර්මය තිළිණ කළ යුතු විය.
පුත්රයෙකුගේ චාරිකාව
මෙය සේද රෙද්දක ඔතා හෝ මංජුසාවක බහා යැවිය හැකි තිළිණයක් නොවීය. ධර්මය රැගෙන යා හැක්කේ එය තම ජීවිතය කරගත් අයගේ හදවත් සහ මනස තුළින් පමණි. මෙම පණිවිඩය උපරිම නිර්මලත්වයෙන් සහ ගෞරවයෙන් යුතුව ලබා දීම සහතික කිරීම සඳහා, අශෝක අධිරාජ්යයා සාමාන්ය රාජ්ය තාන්ත්රිකයින් යැව්වේ නැත. ඒ වෙනුවට ඔහු යැව්වේ තමන්ගේම ලේ සහ මස් වූ, තම පුත්රයා වන රහත් භාවයට පත් මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ප්රමුඛ තෝරාගත් ධර්මධර භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිසකි.
අද වැනිම වූ පොසොන් මාසයේ පුර පසළොස්වක පෝය දිනක මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ සහ එම දූත පිරිස මිහින්තලා ගිරි මුදුනට වැඩම කළහ.
ඔවුන්ට පහළින්, තිස්ස රජු ඝන පඳුරු අතරින් මුවෙකු පසුපස හඹා යමින් රාජකීය මුව දඩයමක නිරත වී සිටියේය. දඩයම යනු හඹා යාම, ග්රහණය කර ගැනීම සහ ආධිපත්යය පැතිරවීම යන පැරණි ලෝකයේ සංකේතයක් විය. නමුත් එදින ලංකාව වෙනුවෙන් විශ්වයේ වෙනත් සැලසුමක් තිබුණි.
ගස් අතරින් දෝංකාර දුන් හඬක් රජුගේ නමින්ම ඔහුට ආමන්ත්රණය කළේය.- "තිස්ස."
රජෙකුට මෙතරම් සරලව ආමන්ත්රණය කිරීමට තරම් නිර්භීත වූයේ කවුරුන්දැයි විමතියට පත් රජු, ගල මත වැඩ සිටින මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ශාන්ත, තේජවන්ත රූපය දුටුවේය. ශ්රී ලාංකීය ශිෂ්ටාචාරයේ මූලික පදනම නිර්වචනය කරන මෙම වදන් තුළින් උන්වහන්සේ රජුගේ මූලික බිය සංසිඳවූහ.
"මහාරාජ, අපි ධර්මරාජයන් වහන්සේගේ ශ්රාවක වූ ශ්රමණයෝ වෙමු. ඔබ කෙරෙහි වූ අනුකම්පාවෙන්ම ජම්බුද්වීපයේ සිට මෙහි පැමිණියෙමු."
මිහින්තලාවේ පිබිදීම
ඉන් අනතුරුව සිදු වූයේ අලංකාර, බුද්ධිමය මනස් හමුවීමකි. මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ අන්ධ භක්තියක් හෝ යටහත් පහත් වන්දනාවක් ඉල්ලා සිටියේ නැත. ඒ වෙනුවට, උන්වහන්සේ රජුගේ තියුණු, විමර්ශනාත්මක චින්තන හැකියාව පරීක්ෂා කිරීමට තීරණය කළහ. ගල් තලාව මත වැඩ සිටිමින්, අසල වූ ගසකට ඇඟිල්ල දිගු කළ උන්වහන්සේ, ඉතිහාසයේ ප්රථම වරට වාර්තා වූ බුද්ධි පරීක්ෂණය හෙවත් සුප්රසිද්ධ 'අඹ ප්රශ්නය' ආරම්භ කළහ.
"මහරජ, මේ ගසේ නම කුමක්ද?" මිහිඳු හිමියෝ ඇසූහ.
"ස්වාමීනි, මේ අඹ ගසක්."
"මහරජ, මේ අඹ ගස හැර වෙනත් අඹ ගස් තිබේද?"
"ස්වාමීනි, වෙනත් බොහෝ අඹ ගස් තිබේ."
"මෙම අඹ ගසත්, ඒ අනිත් අඹ ගසුත් හැර වෙනත් ගස් තිබේද?"
"එසේය ස්වාමීනි, අඹ නොවන තවත් බොහෝ ගස් තිබේ."
"ඒ අඹ ගසුත්, අඹ නොවන ගසුත් හැර තවත් ගසක් ඉතිරිව තිබේද?"
තිස්ස රජු මොහොතක් නතර වී, සිනාසී, ඉතා පැහැදිලිව මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය.
"ස්වාමීනි, ඒ මේ අඹ ගසයි."
මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ අනුමැතිය පළ කරමින් හිස සැලූහ.
බෞද්ධ දර්ශනයේ සංකීර්ණ, ගැඹුරු තර්කනය ග්රහණය කර ගැනීමට හැකි මනසක් තිස්ස රජුට ඇති බව උන්වහන්සේ එවිට දැන ගත්හ. ඉන්පසු උන්වහන්සේ රජුගේ ඥාතීන් සහ නොනෑයන් පිළිබඳව දෙවන ප්රශ්නයක් ඇසූ අතර, රජු ඊටද සමාන බුද්ධිමත් බවකින් පිළිතුරු දුන්නේ, බුදුරදුන්ගේ ධර්මයේ ගැඹුරු බීජ රෝපණය කිරීම සඳහා ඔහුගේ මනස සාරවත් භූමියක් බව ඔප්පු කරමිනි.
ඉන්පසු මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ චූලහත්ථිපදෝපම සූත්රය දේශනා කළහ. කෙනෙකු ක්රමානුකූලව ධර්මයේ සත්යතාව තහවුරු කරගන්නා ආකාරය පැහැදිලි කිරීම සඳහා, මහා ඇතෙකුගේ පාද සටහන් ලුහුබැඳ යාමේ උපමාව එහිදී භාවිතා විය. ඒ වදන් තිස්ස රජුගේ සවනට වැකෙත්ම, දඩයමේ ආශ්වාදය ඔහුගෙන් ගිලිහී ගියේය. ඔහු තම දුන්න සහ ඊතලය බිම දැමුවේය. පොසොන් සඳ යට වූ ඒ අද්විතීය, ආලෝකමත් මොහොතේදී රජු සහ ඔහුගේ පිරිවර තෙරුවන් සරණ ගියහ.
ත්යාගය ලබා දී අවසන්ය. අශෝක සහ තිස්ස අතර වූ මිත්රත්වය එහි උතුම්ම ඵලය ලබා දී තිබුණි.
පූජනීය හුවමාරුවක සජීවී උරුමය
අශෝක සහ තිස්ස අතර පැවති මිත්රත්වය අපට මතක් කර දෙන්නේ, ආදරයේ සහ සෙනෙහසේ ඉහළම ස්වරූපය මතුපිටින් පෙනෙන සුහදතා හෝ භෞතික දේවල් හුවමාරු කර ගැනීම තුළින් නොපෙන්වන බවයි. සැබෑ මිත්රත්වය යනු අනෙකාගේ අධ්යාත්මික හා මානසික පරිණාමය ප්රාර්ථනා කිරීමයි. අන්ධකාරයෙන් මිදීමේ මඟක් ඔබ සොයාගත් විට, එම ආලෝකය තවකෙකු සමඟ බෙදා ගැනීමයි.
හුදු ලෞකික වස්තුවලට වඩා තම හොඳම මිතුරාට සිය "නව දැනුම" ලබා දීමට අශෝක අධිරාජ්යයා තීරණය කළ නිසා, ශ්රී ලංකාව සහස්ර ගණනාවක් පුරා ථෙරවාද සම්ප්රදාය එහි නිර්මලත්වයෙන් යුතුව සුරක්ෂිත කළ අභයභූමියක් බවට පත් විය. අනුරාධපුර භූමිය දඩයම් බිමක සිට කරුණාව, අවිහිංසාව සහ සිහිය යන කුළුණු මත ගොඩනැගුණු ආරාම, ස්තූප සහ වැව් වලින් පිරුණු පූජනීය උද්යානයක් බවට පරිවර්තනය විය.
අද දින දිවයින පුරා පහන් දැල්වෙද්දී සහ සුදුවතින් සැරසුණු බැතිමතුන්ගේ "සාධු, සාධු" නාදය ඇසෙද්දී, අප සමරන්නේ හුදු ඓතිහාසික සිදුවීමක් පමණක් නොවේ. ඒ පුරාණ සහෝදරත්වයේ පාලමක් ද අපි සමරමු. ලබා දෙන්නේ කෙසේදැයි දැන සිටි රජෙකුත්, ලබා ගන්නේ කෙසේදැයි දැන සිටි රජෙකුත් අපි සමරමු.
සැමට පින්බර පොසොන් පෝය දිනක් වේවා! මිතුරාගෙන් මිතුරාට සම්ප්රේෂණය වූ ඒ ධර්මයේ ආලෝකය, අදත්, මතු මත්තටත් අපගේ හදවත් ආලෝකමත් කරයි!
ආචාර්ය දමෙන්ද පෝරගේ
©️සතිපට්ඨාන සඟරාව
