ලංකා ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාව (CPC) පසුගිය මාර්තු මස අවසානයේ සහ අප්රේල් මස මුලදී ඩීසල් බැරලයක් සඳහා
ඇමරිකානු ඩොලර් 281 සිට 288 දක්වා අතිවිශාල මිලක් ගෙවා ඇති බව පිළිගෙන තිබේ. HSBC සමූහයේ ප්රධාන විධායක නිලධාරියා මුලින්ම අනාවරණය කළ මෙම පුවත, මෙරට බලධාරීන් මුලින් ප්රතික්ෂේප කළද, පසුව දත්ත මගින් සනාථ වී ඇත. මෙම හදිසි මිලදී ගැනීම සහ එහි මූල්යමය බලපෑම පිළිබඳව සිදුකරන විමර්ශනාත්මක විශ්ලේෂණයක් පහත දැක්වේ.
HSBC හෙළිදරව්ව සහ සංස්ථාවේ පිළිගැනීම
මෙම ආන්දෝලනාත්මක පුවත මුලින්ම කරළියට පැමිණියේ HSBC සමූහයේ ප්රධාන විධායක නිලධාරී (CEO) ජෝර්ජ් එල්හෙඩෙරි (Georges Elhedery) බ්ලූම්බර්ග් ටීවී (Bloomberg TV) සමඟ පැවැත්වූ සාකච්ඡාවකදීය. එහිදී ඔහු සඳහන් කළේ තමා දුටු ඉහළම "දොරින් දොරට" (door-to-door) තෙල් මිල ඩොලර් 286ක් බවත්, එය ශ්රී ලංකාවට පැමිණි නැවක් බවත්ය.
දේශීය මාධ්ය මෙය "බොරතෙල්" (crude oil) මිලදී ගැනීමක් ලෙස වැරදියට වාර්තා කිරීම නිසා ඛනිජ තෙල් සංස්ථාව මුලින් එය ප්රතික්ෂේප කර නඩු පවරන බවට තර්ජනය කළේය. කෙසේ වෙතත්, පසුව පැවැත්වූ මාධ්ය සාකච්ඡාවලදී සංස්ථා ඉහළ නිලධාරීන් පිළිගත්තේ පිරිපහදු කළ ඩීසල් සඳහා මෙම ඉහළ මිල ගෙවූ බවයි.
දත්ත විශ්ලේෂණය: ගෙවූ මිල සහ වෙළඳපොල යථාර්ථය
ඛනිජ තෙල් සංස්ථාවේ සාමාන්යාධිකාරී මයුර නෙත්තිකූමාරගේ මහතා සහ සභාපති ඩී.ජේ. රාජකාරුණා මහතා සැපයූ දත්තවලට අනුව, මාර්තු 31 සහ අප්රේල් 7-8 අතර කාලයේදී මිලදී ගත් ඩීසල් නැව්ගත කිරීම් තුනක් සඳහා බැරලයකට ඩොලර් 281, ඩොලර් 285 සහ ඩොලර් 288 බැගින් ගෙවා ඇත.
මෙම මිලදී ගැනීම් සිදුකර ඇත්තේ මාර්තු 17 වන දින කැබිනට් අනුමැතිය සහිතව කැඳවූ "ස්පොට් ටෙන්ඩරයක්" (spot tender) හරහාය. ඉන්ධන හිඟයක් ඇතිවීම වැළැක්වීම සඳහා මුහුදේ යමින් තිබූ නැවක් හරවාගෙන මෙම හදිසි මිලදී ගැනීම සිදුකළ බව අමාත්ය විජිත හේරත් මහතා සනාථ කර ඇත.
මිල ගණනය කිරීමේ තර්කය:
බලශක්ති නියෝජ්ය අමාත්යවරයාගේ ප්රකාශයකට අනුව, මෙම මිලදී ගැනීම අප්රේල් 2 වන දිනට ආසන්නව සිදුකර ඇත. ශ්රී ලංකාව තෙල් මිලදී ගන්නේ සිංගප්පූරු වෙළඳපොල මිල (Platts benchmark) පදනම් කරගෙනය. සාමාන්යයෙන් මිල ගණනය කරනු ලබන්නේ ඇණවුම ලංකාවට පැමිණි දිනයට ආසන්නම දින 5 ක සිංගප්පූරු වෙන්දේසි මිලෙහි සාමාන්යයෙනි.
-
සිංගප්පූරු සාමාන්ය මිල: මෙම ගණනය කිරීම් අනුව, එකල ඩීසල් බැරලයක සාමාන්ය මිල ඩොලර් 217.77 කි. (අපි එය ඩොලර් 218 ලෙස ගනිමු).
-
නියෝජ්ය අමාත්යවරයාගේ ප්රකාශය: අමාත්යවරයා පැවසුවේ "ඩීසල් ඩොලර් 291 ට යද්දී අපි 286 ගත්තේ" කියාය. නමුත් වෙළඳපොල දත්ත අනුව එය සත්යයක් නොවේ. එකල සිංගප්පූරුවේ වාර්තා වූ උපරිම ඩීසල් මිල ඩොලර් 232.57 කි.
"ප්රීමියම්" (Premium) ගාස්තුවේ අසාමාන්ය ඉහළ යාම
තෙල් බැරලයක අවසන් මිල තීරණය වන්නේ මූලික මිලට ප්රවාහන ගාස්තු, රක්ෂණ, සැපයුම්කරුගේ ලාභය සහ කොමිස් මුදල් (Premium) එකතු කිරීමෙනි.
-
ප්රී-වෝ (Pre-war) මට්ටම: යුද්ධය ආරම්භ වීමට පෙර සාමාන්ය ප්රීමියම් ගාස්තුව ඩොලර් 3 - 5 අතර පැවතුණි.
-
පවතින තත්ත්වය: HSBC ප්රධානියාට අනුව, රතු මුහුදේ පවතින අර්බුදය නිසා ප්රවාහන ගාස්තු ඩොලර් 30-40 කින් සහ රක්ෂණ ගාස්තු 5% කින් පමණ ඉහළ ගොස් ඇත. කලාපයේ පවතින යථාර්ථය නම් ප්රීමියම් එක ඩොලර් 40-45 කින් ඉහළ යාමයි.
-
ලංකාව ගෙවූ ප්රීමියම් එක: සංස්ථා දත්තවලට අනුව, මෙම නැව් සඳහා ගෙවා ඇති ප්රීමියම් ගාස්තුව ඩොලර් 45 - 50 අතර වේ. මෙය සිංගප්පූරුවෙන් තෙල් ලබාගන්නා රටකට (ගල්ෆ් කලාපයට වඩා ප්රවාහනය අඩු) සාපේක්ෂව ඉතා ඉහළ අගයකි.
මූල්යමය බලපෑම: රුපියල් බිලියන 4.8 ක අතිරේක බරක්
මෙම මිලදී ගැනීම නිසා රටට සිදුවූ මූල්යමය පාඩුව හෝ අතිරේක බර ගණනය කිරීමට තාර්කික ප්රවේශයක් භාවිතා කරමු.
-
සාධාරණ වෙළඳපොල මිල: සිංගප්පූරු මූලික මිල (ඩොලර් 218) සහ ඉහළ ගිය ප්රවාහන/රක්ෂණ ගාස්තු සඳහා උපරිම ප්රීමියම් එකක් (ඩොලර් 12 ක් යැයි සිතමු) එකතු කළ විට, බැරලයක සාධාරණ මිල ඩොලර් 230 ක් විය යුතුය.
-
ගෙවූ මිල: ලංකාව ගෙවා ඇති මිල ඩොලර් 286 කි.
-
මිල වෙනස: බැරලයකට අතිරේකව ගෙවා ඇති මුදල ඩොලර් 56 කි. (286 - 230).
-
නැවේ ධාරිතාව: මෙම නැව බැරල් 280,000 ක ධාරිතාවකින් යුක්ත වූයේ යැයි උපකල්පනය කරමු.
-
මුළු අතිරේක පිරිවැය (ඩොලර්වලින්): $56 x 280,000 = $15,680,000.
-
මුළු අතිරේක පිරිවැය (රුපියල්වලින්): එවකට විනිමය අනුපාතය 310 යැයි ගතහොත්, $15,680,000 x 310 = රුපියල් 4,860,800,000.
අවම ගණනය කිරීම් අනුව, මෙම එක් ඩීසල් නැවක් සඳහා වෙළඳපොල මිලට වඩා රුපියල් බිලියන 4.8 ක අතිරේක මුදලක් ගෙවීමට රටට සිදුව ඇත.
විමර්ශනයක් අවශ්ය වන්නේ ඇයි?
මෙම ගණුදෙනුව හුදෙක් අර්බුදකාරී අවස්ථාවක සිදුකළ හදිසි මිලදී ගැනීමක්ද, නැතිනම් එය පිටුපස වංචාවක් හෝ දූෂණයක් පවතීද යන්න සෙවීම විමර්ශන නිලධාරීන්ගේ (CID හෝ අල්ලස් කොමිසම) වගකීමකි. රාජ්යයකට ඉන්ධන සැපයීම අත්යවශ්ය වුවද, එය සිදුකළ යුතු වන්නේ විනිවිදභාවයකින් සහ අවම පිරිවැයකිනි.
ප්රශ්නකාරී කරුණු:
-
ටර්ම් ටෙන්ඩරය උල්ලංඝනය කිරීම: ලංකාව කලින් ඇණවුම් කර තිබූ "ටර්ම් ටෙන්ඩර්" (term tender) ඩීසල් නැව දිවයිනට නොපැමිණියේ මන්ද? එම සැපයුම්කරු ගිවිසුම උල්ලංඝනය කිරීම ගැන කුමන පියවරක් ගෙන තිබේද? (ගල් අඟුරු ගණුදෙනුවේදී අවම වශයෙන් දඩයක් හෝ ගැසූ බව මතක තබා ගත යුතුය).
-
ස්පොට් ටෙන්ඩරයේ ඉහළ ප්රීමියම් එක: ටර්ම් ටෙන්ඩරය වෙනුවට කැඳවූ ස්පොට් ටෙන්ඩරයේදී ලංකා ඉතිහාසයේ ඉහළම ප්රීමියම් එකක් (ඩොලර් 50 ට වැඩි) ගෙවීමට සිදුවූයේ ඇයි? කලාපයේ අනෙක් සමාගම් ඉදිරිපත් කළ උපරිම ප්රීමියම් එක ඩොලර් 43 ක් වෙද්දී, මෙම නැවට ඩොලර් 50 ක් ගෙවූයේ කාගේ අනුමැතියකින්ද?
-
සැපයුම්කරු කවුද?: ආණ්ඩුව, විපක්ෂය හෝ දූෂණ විරෝධීන් පවා මෙම වැඩි මිලට ඩීසල් සැපයූ සැපයුම්කරු කවුදැයි මෙතෙක් හෙළිදරව් කර නැත.
-
කැබිනට් තීරණ ප්රශ්න කිරීම: මෙම මිලදී ගැනීමට කැබිනට් අනුමැතිය ලැබී ඇතත්, අල්ලස් කොමිසම කැබිනට් තීරණ පවා ප්රශ්න කරන පූර්වාදර්ශයක් ලබාදී ඇති බැවින්, මෙම තීරණය පිටුපස ඇති තාර්කිකත්වය විමර්ශනය කළ හැකිය.
පසු සටහන
ඩොලර් 286 කට ඩීසල් මිලදී ගැනීම වෙළඳපොල මිලට වඩා ඉතා වැඩි බව පැහැදිලිය. ඉන්ධන හිඟයක් ඇතිවීම වැළැක්වීම සඳහා මෙම මිලදී ගැනීම සිදුකළ යුතු වූ බව ආණ්ඩුව පැවසුවද, සාමාන්ය ටෙන්ඩරය අසාර්ථක වූයේ කෙසේද සහ ඉතිහාසයේ ඉහළම ප්රීමියම් එකක් ගෙවීමට සිදුවූයේ මන්ද යන්න පිළිබඳව බරපතළ ප්රශ්න පවතී.
රුපියල් බිලියන 4.8 ක පාඩුවක් සිදුව ඇති බව දත්ත මගින් තහවුරු වේ. එය පවතින අර්බුදය හේතුවෙන් අතරමැදි සැපයුම්කරුවෙකු ලබාගත් අසාමාන්ය ලාභයක්ද, නැතිනම් දූෂිත ගණුදෙනුවක ප්රතිඵලයක්ද යන්න අනාවරණය කරගත හැක්කේ අපක්ෂපාතී විමර්ශනයකින් පමණි.
# නිරෝමි සුබ්රමනියම්
පුවත් වාර්තා ඇසුරිනි.
