ඓතිහාසික දත්ත මත පදනම් වූ වියමනකි.
අද වන විට අපගේ සංඝ සමාජය විශාල පරිහානියකට පත් වී ඇති අතර, ඊට හේතු සෙවීමේදී
අතීත ශාසනික ඉතිහාසය දෙස විමසිලිමත්ව බැලීම අත්යවශ්ය වේ. 18 වන සියවසේ අභාවයට ගොස් තිබූ සම්බුද්ධ ශාසනය නැවත ස්ථාපිත කිරීමට වැලිවිට ශ්රී සරණංකර සංඝරාජ හිමියන් දුන් නායකත්වය ශ්රී ලංකා ඉතිහාසයේ සුවිශේෂී සන්ධිස්ථානයකි. එහෙත්, මෙම නව ශාසන සම්ප්රදාය බලාපොරොත්තු වූ තරම් සාර්ථක නොවූ අතර, එදා ඇති වූ ඇතැම් ගැටලු අද පවතින ශාසනික පරිහානියට ද සෘජුවම බලපා ඇත.
දේශපාලනික මැදිහත්වීම් සහ රදළ බලපෑම්
සරණංකර හිමියන් සිය ශාසනික අරමුණු ඉටු කර ගැනීම සඳහා එකල පැවති දේශපාලන අධිකාරිය සමඟ සමීපව කටයුතු කළහ. ශ්රී වීරපරාක්රම නරේන්ද්රසිංහ රජුගෙන් පසු සිංහාසනයට උරුමකම් කී උනාම්බුවේ බණ්ඩාර කුමරුන් වෙනුවට, මධුරපුරයෙන් පැමිණි නායක්කාර වංශික විජය රාජසිංහ කුමරුට සිංහාසනය ලබා දීමට උන්වහන්සේගේ සහාය හිමි විය. මෙය සිංහල රාජවංශයේ අවසානයට මෙන්ම නායක්කාර පාලනය තහවුරු වීමට පාර කැපූ දේශපාලනික ප්රමාද දෝෂයක් ලෙස විචාරකයෝ පෙන්වා දෙති.
තවද, කීර්ති ශ්රී රාජසිංහ රජු ඝාතනය කිරීමේ කුමන්ත්රණයක් පිළිබඳව දැනුවත්ව සිටියද, ඒ සම්බන්ධයෙන් නිහඬව සිටීමෙන් උන්වහන්සේ තුළ පැවති ස්ථානෝචිත ප්රඥාවේ අඩුවක් විද්යමාන වන බවට ද විවේචන පවතී. මෙය ශාසනික මෙන්ම රාජ්ය ආරක්ෂාව ද අවදානමට ලක් කළ සිදුවීමකි.
(පුජ්ය වැලිවිට ශ්රී සරණංකර සඟරජ හිමි (1698 – 1778) – Sinhala Sangha)
හින්දු ආභාසය සහ කුලවාදයේ ඇතුළු වීම
සීතාවක රාජසිංහ සමයේ සිටම බුදුදහමට එල්ල වූ බ්රාහ්මණ බලපෑම, නායක්කාර රජවරුන්ගේ කාලයේදී තවදුරටත් වර්ධනය විය. විශේෂයෙන්ම, ඉන්දියාවේ සිට පැමිණි වඩුග පරම්පරා හරහා හින්දු දේව ඇදහිලි සහ රළු කුල ක්රමය ලාංකීය බෞද්ධ සමාජය තුළ මුල් බැස ගත්තේය. බුදුදහමේ මූලික ඉගැන්වීම්වලට පටහැණි වුවද, 18 වන සියවසේ ශාසන පුනරුදයේදී කුල භේදය පදනම් කරගෙන උපසම්පදාව සීමා කිරීමට රදළ මතවාදයන්ට යටත් වීමට සංඝරාජ හිමියන්ට සිදුවිය.
කීර්ති ශ්රී රාජසිංහ රජු විසින් උපසම්පදාව ගොවිගම කුලයට පමණක් සීමා කරමින් පැනවූ ආඥාවට සංඝරාජ හිමියන් ඇතුළු උසස් යැයි සම්මත කුලවල භික්ෂූන් එකඟ වීම, ශාසනික ඉතිහාසයේ විශාලතම ඛේදවාචකයක් විය. මෙය සහමුලින්ම ධර්ම විරෝධී ක්රියාවක් වූ අතර, නව ශාසනික බෙදීමකට එය සෘජුවම මග පෑදුවේය.
ශාසනික බෙදීම් සහ නිකාය භේදය
උපසම්පදාව එක් කුලයකට පමණක් සීමා කිරීමේ ප්රතිඵලයක් ලෙස, දකුණු පළාත කේන්ද්ර කරගනිමින් නව සියම් නිකායක් බිහි විය. පසුව 1803 දී මියන්මාරයෙන් උපසම්පදාව ලබාගෙන අමරපුර නිකාය ආරම්භ වූ අතර, අද වන විට එය කොටස් 23 කට පමණ බෙදී ගොස් ඇත. මීට අමතරව සියම් නිකාය ද කොටස් 8 කට කැඩී යාමට මල්වතු මහා විහාරයේ කාරක සභාවේ ඒකාධිකාරී ක්රියාකලාපය හේතු විය.
එපමණක් නොව, සරණංකර හිමියන් විසින් උපසම්පදාව පිහිටුවීමේදී මල්වතු සහ අස්ගිරි යන උභය විහාර සඳහා එකම සීමා මාලකයක් ස්ථාපිත කිරීම වෙනුවට වෙන වෙනම සීමා මාලක පිහිටුවීමට ඉඩ දීමෙන්, එම ආයතනික භේදය තවදුරටත් තීව්ර විය. මෙම අර්බුදය කෙතරම් දුරදිග ගියේද යත් පසුව මහනුවර ඉංග්රීසි බෝර්ඩෑම් උසාවිය දක්වා ද විහාර සීමා ආරවුල් ව්යාප්ත විය.
දේපළ පරිහරණය සහ අනුප්රාප්තික අර්බුද
ශ්රී පාදස්ථානයේ නායක පදවිය ඇතුළු ප්රධාන තනතුරු සංඝරාජ හිමියන්ගේ නෑ පරපුරට සහ ආසන්න ගෝල පරපුරට පමණක් පැවරීම හේතුවෙන් උඩරට සහ පහතරට භික්ෂූන් අතර දැඩි අර්බුදයක් නිර්මාණය විය. මෙම පදවිතන්තුකරණය නිසා පහතරට භික්ෂූන් වෙන්වී ගොස් වෙනම සංඝ සංස්ථා පවා පිහිටුවා ගත්හ.
එමෙන්ම, පොදු පරිහරණය සඳහා ඇති සාංඝික දේපළ, ගුරුවරයා අපවත් වීමෙන් පසු ඥාති ශිෂ්යයන්ට උරුම වීමේ 'පෞද්ගලික බූදල්' ක්රමයක් මහනුවර පළාතේ ස්ථාපිත වීම, ආධ්යාත්මිකව පිරිහුණු භික්ෂු පිරිසක් බිහිවීමට බලපෑ ප්රධාන සාධකයකි. භික්ෂූන් ගිහි කටයුතුවල නිරත වීම සහ ඉඩකඩම් හිමිකර ගැනීම වැළැක්වීමට ගෙන ආ කතිකාවත් පවා බිඳ වැටුණේ රාජ්ය අනුග්රහයෙන්ම යම් යම් භික්ෂූන්ට ගම්වර පිරිනැමීම හේතුවෙනි.
වැලිවිට ශ්රී සරණංකර හිමියන් ලාංකේය ශාසන පුනරුදයේ පීතෘවරයාණන් වුවද, සමාජ, දේශපාලන හා වැඩවසම් ව්යුහයන් ඉදිරියේ උන්වහන්සේ දැක්වූ සීමාසහිතතාවන් අද පවතින නිකාය සහ කුල භේදයට සෘජුවම බලපා ඇත. බහු නිකාය ක්රමය සහ සාංඝික දේපළ පෞද්ගලික පරිහරණයට ලක් වීම වර්තමාන ශාසනික පරිහානියේ මූලයයි. එබැවින්, අතීතයේ සිදු වූ මෙම ඓතිහාසික වැරදි අවබෝධ කරගනිමින්, බහු නිකාය සහ බහු නායකත්ව ක්රමයෙන් මිදී, සැබෑ ධර්මය මත පදනම් වූ නව ශාසනික පුනරුදයක් කරා ගමන් කිරීම වත්මන් පරපුරේ වගකීමයි.
