ශ්රී ලංකාවේ අධිකරණ වෛද්ය වාර්තා අභියෝගයට ලක්වීමේ ප්රවණතාව
අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය පද්ධතියක් තුළ ස්වාධීනත්වය, විනිවිදභාවය සහ විද්යාත්මක නිරවද්යතාවය යනු
හුදු සංකල්ප පමණක් නොව, සමස්ත පද්ධතියේම පැවැත්ම තීරණය කරන මූලික ස්ථම්භයන් වේ. විශේෂයෙන්ම මනුෂ්ය ඝාතන, හදිසි මරණ, අපයෝජන සහ වෛද්ය නොසැලකිලිමත්කම් සම්බන්ධයෙන් නීතිය ක්රියාත්මක කිරීමේදී අධිකරණ වෛද්යවරයාගේ (Judicial Medical Officer - JMO) භූමිකාව අතිශය තීරණාත්මකය.
අධිකරණ වෛද්ය විද්යාව යනු වෛද්ය විද්යාව සහ නීතිය අතර පවතින සෘජු ඓන්ද්රීය සම්බන්ධතාවයයි. ජාත්යන්තර ප්රමිතීන්ට අනුව අධිකරණ වෛද්යවරයෙකු යනු රජයේ හෝ අගතියට පත් පාර්ශ්වයේ නියෝජිතයෙකු නොව, හුදෙක් සත්යයේ සහ විද්යාවේ නියෝජිතයෙකි (සත්ය යනු කුමක්ද? සහ විද්යාව සත්ය මත පවතීද? යන්න විවාදාපන්නය). එහෙත් මෑතකාලීන ශ්රී ලාංකීය අධිකරණ ඉතිහාසය තුළ, මෙම විද්යාත්මක පාලම දැඩි ලෙස කම්පනයට සහ අභියෝගයට ලක්වූ අවස්ථා ගණනාවක් නිර්මාණය වී ඇත. ආරම්භයේදී ස්වාභාවික මරණයක්, සියදිවි නසාගැනීමක් හෝ රිය අනතුරක් ලෙස ප්රකාශයට පත් කරන ලද මූලික අධිකරණ වෛද්ය වාර්තා, පසුව සිදු කරන ලද ස්වාධීන පරීක්ෂණ, ගොඩගැනීම් (Exhumations) සහ දෙවන පශ්චාත් මරණ පරීක්ෂණ හරහා සාහසික මනුෂ්ය ඝාතන හෝ වධහිංසා පැමිණවීම් ලෙස තහවුරු වී තිබේ.
මෙම ලිපිය මගින්, ශ්රී ලංකාවේ මෑතකාලීනව දැඩි ආන්දෝලනයකට තුඩු දුන් සහ අභියෝගයට ලක්වූ විශේෂඥ අධිකරණ වෛද්ය වාර්තා පිළිබඳවද, ඊට අදාළ නීතිමය ප්රතිපාදන, අපරාධ නඩු විධාන සංග්රහයේ ක්රියාකාරීත්වය සහ ශ්රී ලංකා වෛද්ය සභාවේ (SLMC) නියාමනයන් පිළිබඳවද කෙටි විමර්ශනයක් සිදු කරනු ලබයි. විශේෂයෙන්ම 1593-1815 දක්වා වූ මහනුවර රාජධානියේ පැවති ස්වාධීන මරණ පරීක්ෂණ ක්රමවේදයේ සිට, වර්තමානයේ ක්රියාත්මක වන බ්රිතාන්ය කිරීටයේ මරණ පරීක්ෂණ පද්ධතිය (Coronial System) දක්වා විකාශනය වී ඇති මෙරට මරණ විමර්ශන පද්ධතියේ ව්යුහාත්මක දුර්වලතා මෙමගින් සාකච්ඡාවට ලක් කෙරේ.
1. අභියෝගයට ලක්වූ ප්රධාන අධිකරණ වෛද්ය වාර්තා සහ සිද්ධි අධ්යයනය
අධිකරණ වෛද්ය වාර්තා සහ යථාර්ථය අතර පවතින අතිවිශාල පරතරය මනාව පෙන්නුම් කරන සුවිශේෂී නඩුකර කිහිපයක් පහත පරිදි ගැඹුරින් විශ්ලේෂණය කළ හැකිය. මෙම සෑම සිද්ධියකදීම මූලික නිගමනය සහ අවසන් සත්යය අතර පවතින පරස්පරතාව, මෙරට අපරාධ විමර්ශන යාන්ත්රණයේ පවතින අවදානම් සහගත තත්ත්වය නිරූපණය කරයි.
1.1 වසීම් තාජුඩීන් ඝාතනය (2012 - 2015)
ශ්රී ලංකාවේ අධිකරණ වෛද්ය ඉතිහාසයේ හැරවුම් ලක්ෂ්යයක් ලෙස ප්රකට රගර් ක්රීඩක වසීම් තාජුඩීන් ඝාතන නඩුව හැඳින්විය හැකිය. 2012 මැයි 17 වන දින කොළඹ 05, පාර්ක් පාරේ ෂාලිකා ශාලාව අසලදී ගිනිගත් මෝටර් රථයක් තුළ තිබී ඔහුගේ මළසිරුර සොයා ගැනුණි. මූලික පරීක්ෂණය මෙහෙයවූ කොළඹ ප්රධාන අධිකරණ වෛද්ය විශේෂඥ මහාචාර්ය ආනන්ද සමරසේකර විසින් 2013 අප්රේල් මාසයේදී නිකුත් කරන ලද අතුරු වාර්තාවට අනුව මෙය රිය අනතුරකින් සහ ඉන් අනතුරුව හටගත් ගින්නෙන් සිදුවූ මරණයක් (a combination of accident and fire) ලෙස නිගමනය විය. මෙම නිගමනය මත පදනම්ව පොලිසිය විසින් පරීක්ෂණ කටයුතු අත්හිටුවන ලදී.
එහෙත් 2015 වර්ෂයේදී රහස් පොලිසිය (CID) විසින් ආරම්භ කරන ලද නව විමර්ශන හරහා මෙම වෛද්ය නිගමනය බරපතල ලෙස අභියෝගයට ලක් විය. අධිකරණ නියෝග මත මළසිරුර ගොඩගෙන සිදු කළ දෙවන පශ්චාත් මරණ පරීක්ෂණයේදී (නව ප්රධාන JMO අජිත් තෙන්නකෝන් මහතා ප්රමුඛ මණ්ඩලයේ වාර්තාව) තාජුඩීන් රිය පදවා නොමැති බවත්, මියයාමට පෙර ඔහුගේ කකුල්, බෙල්ල සහ උදරයට බරපතල ලෙස පහරදී වධහිංසා පමුණවා ඇති බවත්, මරණය සිදුවී ඇත්තේ ගින්නට මිනිත්තු කිහිපයකට පෙර හෝ ගිනි තබන අවස්ථාවේදී බවත් විද්යාත්මකව තහවුරු විය.
මීට අමතරව, මූලික පරීක්ෂණය සිදුකළ අධිකරණ වෛද්යවරයා විසින් තමා විශ්රාම යාමට දින කිහිපයකට පෙර තාජුඩීන්ගේ සිරුරේ කොටස් කිහිපයක් ශීතකරණයෙන් ඉවත් කර ඇති බවත්, ඒ හරහා සාක්ෂි වසන් කිරීමට කටයුතු කර ඇති බවත් විමර්ශනවලදී හෙළි විය. මෙම සිරුරු කොටස් නඩු භාණ්ඩ (case productions) ලෙස රජයේ දේපළක් බවට පත්වන බැවින්, ඔහුට එරෙහිව පොදු දේපළ පනත යටතේ විමර්ශන ආරම්භ විය. මෙම සිද්ධිය වසන් කිරීමේ චෝදනාව මත බස්නාහිර පළාත භාර හිටපු ජ්යෙෂ්ඨ නියෝජ්ය පොලිස්පති අනුර සේනානායක සහ නාරාහේන්පිට අපරාධ අංශයේ ස්ථානාධිපති සුමිත් චම්පික පෙරේරා 2016 අප්රේල්-මැයි කාලයේදී අත්අඩංගුවට පත් වූ අතර, ඉහළ පොලිස් නිලධාරීන්ගේ උපදෙස් මත පරීක්ෂණ යටපත් කළ බවට නාරාහේන්පිට ස්ථානාධිපතිවරයා රහස් පොලිසියට ප්රකාශ කළේය. මූලික පරීක්ෂණය සිදුකළ JMO මණ්ඩලයට එරෙහිව ශ්රී ලංකා වෛද්ය සභාව (SLMC) විසින් 2016 මැයි 13 වන දින චෝදනා පත්ර නිකුත් කර විනය පරීක්ෂණයක් ආරම්භ කරන ලදී.
1.2 මාධ්යවේදී ලසන්ත වික්රමතුංග ඝාතනය (2009 - 2016)
2009 ජනවාරි 8 වන දින 'සන්ඩේ ලීඩර්' පුවත්පතේ ප්රධාන කර්තෘ ලසන්ත වික්රමතුංග මහතා කොළඹ කාර්යබහුල මාර්ගයක් අසලදී යතුරුපැදි හතරකින් පැමිණි හිස්වැසුම් පැළඳි පුද්ගලයන් අට දෙනෙකු විසින් මහ දවාලේ ඝාතනයට ලක් විය. මූලික අධිකරණ වෛද්ය වාර්තාව මගින් නිගමනය කර තිබුණේ මෙය ගිනි අවියකින් සිදුවූ වෙඩි තැබීමකින් සිදුවූ මරණයක් බවයි. එහෙත් අපරාධ ස්ථානයේ (ටෙම්ප්ලර්ස් පාර) කිසිදු උණ්ඩ කොපුවක් හෝ වෙඩි උණ්ඩයක් නොතිබීමත්, කාරයේ වීදුරුවේ තිබූ සිදුර හැරුණු විට ගිනි අවියක් භාවිත කළ බවට භෞතික සාක්ෂි නොමැති වීමත් නිසා මෙම වාර්තාව පිළිබඳව මූලික අවස්ථාවේදීත් සැක මතු විය. වඩාත් තීරණාත්මක සාධකය වූයේ කළුබෝවිල රෝහලේදී ඔහුට ප්රතිකාර කළ හදිසි ශල්ය වෛද්යවරයාගේ සටහන්වල මෙම තුවාල වෙඩි තැබීමකින් සිදුවූ ඒවා නොවන බවට පැහැදිලිව සඳහන් කර තිබීමයි.
මෙම විමර්ශනය ආරම්භයේ සිටම දෝෂ සහිත වූ අතර, අපරාධ ස්ථානයේ තිබූ ලසන්තගේ ජංගම දුරකථනය සහ ඔහු විසින් සැකකටයුතු යතුරුපැදිවල අංක තහඩු සටහන් කරගත් සටහන් පොත පොලිස් නිලධාරීන් විසින් රැගෙන ගොස් අතුරුදහන් කර තිබුණි. පසුව හෙළි වූයේ නියෝජ්ය පොලිස්පති ප්රසන්න නානායක්කාර විසින් මෙම සටහන් පොත ලබාගෙන අදාළ පිටු ඉරා දැමීමට උපදෙස් දී ඇති බවයි.
වසර කිහිපයකට පසු, එනම් 2016 සැප්තැම්බර් 27 වන දින, මහේස්ත්රාත් නියෝග මත පවුලේ ඥාතීන්ගේ දැඩි මානසික පීඩනය මැද වුවද සිරුර යළි ගොඩගෙන විශේෂඥ වෛද්ය මණ්ඩලයක් මගින් දෙවන පශ්චාත් මරණ පරීක්ෂණයක් සිදු කරන ලදී. එහිදී මරණයට හේතුව හිසට එල්ල වූ මොට ආයුධයක (blunt object) පහරදීමක් බවත්, ඉන්පසු සිදුකළ වෙඩි තැබීම්වල සලකුණු පවතින බවත් තහවුරු විය. අපරාධ පරීක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව විසින් පසුව අනාවරණය කරගත්තේ මෙම ඝාතනය හමුදා බුද්ධි අංශ නිලධාරීන්ගෙන් සැදුම්ලත් "ත්රිපෝලි ප්ලැටූන්" (Tripoli Platoon) නැමැති කණ්ඩායමකට සම්බන්ධ බවත්, ඔවුන් විසින් අනුරාධපුර ප්රදේශයේ දෙමළ තරුණයින් දෙදෙනෙකු මරා දමා මෙම ඝාතනයේ වරද එල්.ටී.ටී.ඊ සංවිධානය මත පැටවීමට උත්සාහ කර ඇති බවත්ය. 2019 වසරේදී ලසන්තගේ දියණිය අහිම්සා වික්රමතුංග විසින් කැලිෆෝනියා අධිකරණයක ගොනු කළ සිවිල් නඩුව හරහා මෙම ඝාතනය සම්බන්ධයෙන් එවකට සිටි ආරක්ෂක ලේකම්වරයාට චෝදනා එල්ල වුවද, පොදු නීති මුක්තිය (common law immunity) මත එය නිෂ්ප්රභ විය. එකම සිරුරක් සම්බන්ධයෙන් එකිනෙකට පරස්පර වෛද්ය නිගමන දෙකක් ඉදිරිපත් වීම, අධිකරණ වෛද්ය ක්ෂේත්රයේ ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ දැඩි කතිකාවතක් නිර්මාණය කළේය.
1.3 බොරැල්ල රිජ්වේ ආර්යා ළමා රෝහලේ වකුගඩු අතුරුදහන් වීමේ සිද්ධිය (2023)
වෛද්යමය නොසැලකිලිමත්කම් වසන් කිරීමට JMO වාර්තා අනිසි ලෙස භාවිත කිරීමේ ඛේදනීය තත්ත්වයක් කොටහේන ප්රදේශයේ පදිංචිව සිටි 3 හැවිරිදි මොහොමඩ් හම්දි ෆස්ලින් දරුවාගේ මරණයේදී අනාවරණය විය. 2023 ජූලි 28 වන දින වකුගඩු ශල්යකර්මයකින් පසු ඇතිවූ ආසාදනයක් හේතුවෙන් දැඩි සත්කාර ඒකකයේදී මෙම දරුවා මියගිය අතර, ශල්යකර්මය සිදුකළ වෛද්ය නවීන් විජේකෝන් ඉන්පසුව රටින් පලා ගියේය.
මෙම සිද්ධියේ මරණ පරීක්ෂණය පැවැත්වූ බොරැල්ල ප්රදේශය භාර අධිකරණ වෛද්යවරයා වූ වෛද්ය රුහුල් හක් විසින් නිකුත් කළ වාර්තාව මගින් ප්රකාශ කළේ දරුවා උපතින්ම එක් වකුගඩුවක් පමණක් සහිතව ඉපිද ඇති බවයි. එහෙත් දරුවාගේ දෙමාපියන් විසින් අධිකරණයට කරුණු දක්වමින් ප්රකාශ කළේ ශල්යකර්මයට පෙර රෝහලේදී සිදුකළ CT ස්කෑන් සහ DSMA (dimercaptosuccinic acid) ස්කෑන් පරීක්ෂණ මගින් දරුවාට වකුගඩු දෙකම තිබූ බව වෛද්යවරුන් විසින්ම සනාථ කර තිබූ බවයි. නිරෝගී දකුණු වකුගඩුවද වම් වකුගඩුව සමගම වැරදීමකින් ඉවත් කර ඇති බවට දෙමාපියන් චෝදනා කළහ.
කොළඹ අතිරේක මහේස්ත්රාත් රාජින්ද්රා ජයසූරිය මෙනවිය මෙම පරස්පරතාව දැඩි ලෙස නිරීක්ෂණය කළ අතර, හුදෙක් JMO වාර්තාව මත පමණක් පදනම් නොවී රෝහලේ සියලුම සායනික වාර්තා සහ ස්කෑන් පරීක්ෂණ කෙරෙහි අවධානය යොමු කරමින් පරීක්ෂණ පවත්වන ලෙස පොලිසියට නියෝග කළාය. මෙම සිද්ධියේ වඩාත්ම භයානක අනාවරණය වූයේ, මෙම පශ්චාත් මරණ පරීක්ෂණය සිදුකරන අවස්ථාව වන විටත් වෛද්ය රුහුල් හක් මහතා වෙනත් වෘත්තීය විෂමාචාරයක් හේතුවෙන් ශ්රී ලංකා වෛද්ය සභාව (SLMC) විසින් මාස 8ක කාලයක් සඳහා වැඩ තහනමකට ලක් කර සිටි වෛද්යවරයෙකු වීමයි. වැඩ තහනමක සිටියදී පවා මහේස්ත්රාත් අධිකරණවලට ව්යාජ පශ්චාත් මරණ වාර්තා සැපයීමට තරම් මෙරට සෞඛ්ය අමාත්යාංශයේ සහ අධිකරණ වෛද්ය පරිපාලන පද්ධතියේ පවතින සන්නිවේදන බිඳවැටීම මෙමගින් මනාව ප්රදර්ශනය විය. අවසානයේදී සෞඛ්ය අමාත්යාංශය විසින් අගෝස්තු 14 වැනි දින සිට ක්රියාත්මක වන පරිදි ඔහුව අනිවාර්ය නිවාඩු යැවීමට කටයුතු කරන ලදී.
1.4 ළමා සහ කාන්තා අපයෝජන මරණ
අධිකරණ වෛද්ය වාර්තා අභියෝගයට ලක්වීම හුදෙක් ඉහළ පෙළේ දේශපාලන ඝාතනවලට පමණක් සීමා වී නොමැත.
රුහුණ විශ්වවිද්යාල ශිෂ්යාවගේ ඝාතනය:
රුහුණ විශ්වවිද්යාලයේ ශිෂ්යාවක මියයාමේ සිද්ධියකදී, ඇයගේ සහකරු විසින් මෙය ගෙල වැලලාගෙන සියදිවි නසා ගැනීමක් ලෙස වාර්තා කර තිබුණි. මූලික JMO වාර්තාව මගින්ද එය එලෙසම තහවුරු කෙරුණද, නඩු මෙහෙයවන පාර්ශවයේ (prosecutor) සැකය මත සිදුකළ අපරාධ ස්ථාන විමර්ශන (CSI) සහ පසුකාලීන ගැඹුරු විශ්ලේෂණවලදී තත්ත්වය වෙනස් විය. බාහිර පරීක්ෂණයේදී ගෙල සිරකිරීමේ සලකුණු (strangulation marks) සහ ඇසේ රුධිර වහනය වීම් (subconjunctival hemorrhage) නිරීක්ෂණය වූ අතර, අභ්යන්තර පරීක්ෂණයේදී ගෙලෙහි මෘදු පටකවලට සිදුවූ හානි සොයාගැනුණි. වසවිද්යාත්මක (toxicology) පරීක්ෂණවලින් කිසිදු විෂ ද්රව්යයක් සොයාගැනීමට නොහැකි විය. වඩාත්ම තීරණාත්මක සාක්ෂිය වූයේ ගෙල සිරකළ ගැටය තුළ තිබී අපරාධ ස්ථාන විමර්ශකයන් විසින් සොයාගන්නා ලද කෙස් ගස්ය. මෙම සාක්ෂි හරහා මෙය දූෂණය කොට මරා දැමීමක් බව සනාථ විය.
බදුල්ල 16 හැවිරිදි දැරියගේ මරණය (2023):
මූලික වෛද්ය වාර්තාව මගින් දැරියගේ මරණය සියදිවි නසාගැනීමක් ලෙසත්, ලිංගික අපයෝජනයකට ලක්වී නොමැති බවත් සඳහන් කළද, දෙමාපියන්ගේ විරෝධය සහ ඉල්ලීම මත කොළඹින් පත්කළ විශේෂඥ වෛද්ය මණ්ඩලයක් මගින් දෙවන වරට සිරුර පරීක්ෂා කරන ලදී. එහිදී මෙය ඝාතනයක් බවත්, පැරණි ලිංගික අපයෝජන සලකුණු සහ ගෙල මිරිකීමේ සලකුණු පැහැදිලිව පවතින බවත් තහවුරු විය. නඩුව මිනීමැරුමක් ලෙස වෙනස් විය.
1.5 පොලිස් අත්අඩංගුවේ පසුවන සැකකරුවන්ගේ මරණ
රජයේ නිලධාරීන්ගේ මැදිහත්වීමෙන් සිදුවන වධහිංසා කිරීම් (custodial torture) වසන් කිරීමට මූලික වෛද්ය වාර්තා යොදාගැනීමේ ප්රවණතාවයක් මෑතකාලීනව නිරීක්ෂණය විය.
මහර බන්ධනාගාර මරණ (2020): 2020 දෙසැම්බර් මස මහර බන්ධනාගාරයේ ඇතිවූ කලබලකාරී තත්ත්වය හේතුවෙන් රැඳවියන් 11 දෙනෙකු මියගිය අතර ඉන් 8 දෙනෙකුට මරණින් පසු COVID-19 ආසාදිත යැයි තහවුරු විය. චන්ද්රපාල කුමාර නමැති රැඳවියාගේ මරණය මූලිකව COVID-19 ආසාදනය නිසා සිදුවූවක් ලෙස දැක්වුවද, පවුලේ අයගේ සහ නීතිඥවරුන්ගේ ඉල්ලීම මත නීතිපතිවරයා විසින් වත්තල මහේස්ත්රාත් අධිකරණයෙන් විශේෂඥ කමිටුවක් ඉල්ලා සිටින ලදී. සෞඛ්ය සේවා අධ්යක්ෂ ජනරාල්වරයා විසින් නම් කළ අධිකරණ වෛද්යවරුන් 03 දෙනෙකු ඇතුළු බහු-විනය (multidisciplinary) කමිටුව මගින් ශරීරයේ තැලීම් තුවාල සහ හුස්ම හිරකිරීමේ සලකුණු සොයාගන්නා ලදී. මහේස්ත්රාත් පරීක්ෂණයේදී එය බන්ධනාගාර කලබලයේදී එල්ලවූ පහරදීමක් බව තීරණය විය.
පෑලියගොඩ රාජා ගෝපිගේ මරණය (2022): පෑලියගොඩ පොලිසියේ අත්අඩංගුවේ පසුවියදී මියගිය රාජා ගෝපිගේ මූලික වාර්තාව හෘදයාබාධයක් බව පැවසුවත්, පවුලේ අය සහ මානව හිමිකම් කොමිසමේ මැදිහත්වීම මත දෙවන වාර්තාව මගින් හිසට සහ පපුවට එල්ල කළ මාරාන්තික පහරදීම් තහවුරු විය. මේ හේතුවෙන් පොලිස් නිලධාරීන් කිහිප දෙනෙකු අත්අඩංගුවට පත් විය.
1.6 කළුබෝවිල රිය අනතුර සහ සීසීටීවී (CCTV) සාක්ෂි
තාක්ෂණික සාක්ෂි විසින් වෛද්යවරයාගේ ආත්මීය (subjective) නිගමන බිඳදමන ලද අවස්ථාවක් ලෙස මෙය හැඳින්විය හැකිය. බීමත් වෛද්යවරියක විසින් කළුබෝවිල ප්රදේශයේදී සිදුකළ රිය අනතුරකදී, ඇය මත්පැන් පානය කර නොමැති බවට අධිකරණ වෛද්යවරයා විසින් වාර්තාවක් ලබා දුන්නද, පොලිසිය විසින් ඇය මත්පැන් පානය කරන අයුරු දැක්වෙන CCTV දර්ශන අධිකරණයට ඉදිරිපත් කරන ලදී. මෙමගින් JMO වාර්තාවේ විශ්වසනීයත්වය සහ වෛද්යවරුන් තම වෘත්තීය සගයන් ආරක්ෂා කිරීමට දරන උත්සාහයන් සම්පූර්ණයෙන්ම අධිකරණය ඉදිරියේ නිරාවරණය විය.
සිද්ධිය / නඩුව (වර්ෂය)මූලික JMO නිගමනයදෙවන/විශේෂඥ කමිටු නිගමනයපරස්පරතාවයේ නෛතික හා විද්යාත්මක ස්වභාවයවසීම් තාජුඩීන් (2012)රිය අනතුර / ගින්න
පහරදීම, වධදීම සහ මනුෂ්ය ඝාතනය
තුවාල වසන් කිරීම, සිරුරු කොටස් අතුරුදහන් කිරීම සහ පොදු දේපළ පනත උල්ලංඝනය කිරීම.ලසන්ත වික්රමතුංග (2009)වෙඩි තැබීමක්
මොට ආයුධයකින් හිසට පහරදීමක්
සායනික වෛද්ය වාර්තා නොසලකා හැරීම, අපරාධ ස්ථානයේ භෞතික සාක්ෂි (උණ්ඩ කොපු) සමග නොගැලපීම.බොරැල්ල ළමා රෝහල (2023)උපතින්ම එක් වකුගඩුවක් පැවතීම
වකුගඩු දෙකම අතුරුදහන් වී තිබීම
පූර්ව CT/DSMA වාර්තා නොසලකා හැරීම, වැඩ තහනමට ලක්වූ වෛද්යවරයෙකු කටයුතු කිරීම.රුහුණ විශ්වවිද්යාල ශිෂ්යාවසියදිවි නසා ගැනීමක් (ගෙල වැලලාගැනීම)දූෂණය කර ගෙල සිරකර මරා දැමීම
CSI සාක්ෂි (කෙස් ගස්) සහ අභ්යන්තර මෘදු පටක තුවාල පිළිබඳ විශ්ලේෂණයේ දුර්වලතා.රාජා ගෝපි මරණය (2022)හෘදයාබාධයක්හිසට/පපුවට පහරදීමපොලිස් අත්අඩංගුවේ වධහිංසා (Torture) වසන් කිරීම.චන්ද්රපාල කුමාර (2020)COVID-19 ආසාදනය
හුස්ම හිරකිරීම සහ තැලීම් තුවාල
බහු-විනය (Multidisciplinary) කමිටුවක් හරහා වෛද්ය නිගමනය නිවැරදි කිරීම.
2. මරණ පරීක්ෂණ පද්ධතිය, අධිකරණ වෛද්යවරයාගේ භූමිකාව සහ නීතිමය ප්රතිපාදන
ශ්රී ලංකාවේ මරණ පරීක්ෂණ ක්රියාවලියේ මූලයන් මහනුවර රාජධානිය (1593-1815) දක්වා දිවයන අතර, එකලද ස්වාධීන මරණ විමර්ශන ක්රමවේදයක් මෙරට පැවතී ඇත. එහෙත් වර්තමාන ක්රමවේදය හැඩගැසී ඇත්තේ බ්රිතාන්ය ජාතිකයන් විසින් 18 වන සියවසේදී හඳුන්වා දුන් 'Coronial System' හෙවත් හදිසි මරණ පරීක්ෂක පද්ධතිය පදනම් කරගෙනය. වර්තමානයේ මෙම ක්රියාවලිය ප්රධාන වශයෙන් පාලනය වන්නේ 1979 අංක 15 දරන අපරාධ නඩු විධාන සංග්රහය (Code of Criminal Procedure Act No. 15 of 1979) මගිනි.
2.1 අධිකරණ වෛද්යවරයාගේ භූමිකාව සහ රාජකාරී
අධිකරණ වෛද්යවරයෙකු (JMO) යනු අධිකරණ ව්යාධිවේදය (Forensic Pathology) සහ සායනික අධිකරණ වෛද්ය විද්යාව පිළිබඳ පූර්ණ කාලීන විශේෂඥ උපදේශකයෙකි. ඔහු රජයේ සේවකයෙකු වන අතර අධිකරණ අමාත්යාංශයට හෝ සෞඛ්ය අමාත්යාංශයට වගකියනු ලබයි. JMO වරයෙකුගේ රාජකාරී අතිශය සංකීර්ණ වන අතර, රෝහල්ගත වන ජීවමාන රෝගීන්ගේ තුවාල පරීක්ෂා කිරීම (සායනික අධිකරණ වෛද්ය විද්යාව - උදා: වධහිංසාවට ලක්වූවන්, ළමා අපයෝජන), පශ්චාත් මරණ පරීක්ෂණ පැවැත්වීම, මළසිරුරු ගොඩගැනීම්වලට (Exhumations) සහභාගී වීම, අධිකරණයේ විශේෂඥ සාක්ෂි ලබාදීම, පොලිස් නිලධාරීන්ට පුහුණුව ලබාදීම සහ වෛද්ය සිසුන්ට ඉගැන්වීම ඊට ඇතුළත් වේ.
දරුවන් අපයෝජනයට ලක්වීම වැනි අවස්ථාවලදී ලිඛිත කැමැත්ත (informed written consent) ලබාගැනීම, සායනික සාකච්ඡා (Clinical case conferences) මෙහෙයවීම සහ බහු-විනය කළමනාකරණයට සහභාගී වීම JMO වරයෙකුගේ වගකීමකි. මෙතරම් විශාල වැඩ කොටසක් සීමිත සම්පත් සහිත පරිසරයක සිදුකිරීමට සිදුවීම හේතුවෙන් බොහෝ විට JMO වරුන්ට දැඩි පීඩනයකට මුහුණ දීමට සිදුවන අතර, මෙය අත්වැරදීම් හෝ "කෙටි මාර්ග" (shortcuts) භාවිත කිරීමට වක්රව බලපාන බව ඇතැම් පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙයි.
2.2 හදිසි මරණ පරීක්ෂණ සහ මහේස්ත්රාත් බලතල (අපරාධ නඩු විධාන සංග්රහය)
අපරාධ නඩු විධාන සංග්රහයේ 369 සිට 373 දක්වා වූ වගන්ති මගින් හදිසි සහ අස්වාභාවික මරණ සම්බන්ධයෙන් කටයුතු කළ යුතු ආකාරය පැහැදිලිව නියම කර ඇත. මනුෂ්ය ඝාතනයක්, සියදිවි නසාගැනීමක්, සතෙකුගේ සපාකෑමක්, යන්ත්ර සූත්ර අනතුරක් හෝ සැකකටයුතු තත්ත්වයක් යටතේ සිදුවූ මරණයකදී අධිකරණ අමාත්යවරයා විසින් පත්කරන ලද හදිසි මරණ පරීක්ෂකවරයෙකු හෝ අදාළ බලප්රදේශයේ මහේස්ත්රාත්වරයෙකු විසින් මරණ පරීක්ෂණයක් (Inquest) පැවැත්විය යුතුය.
යුරෝපීය රටවල මෙන් නොව ශ්රී ලංකාවේ බහුතරයක් හදිසි මරණ පරීක්ෂකවරුන්ට වෛද්ය හෝ නෛතික වෘත්තීය පසුබිමක් නොමැති වීම විශාල දුර්වලතාවයකි. එබැවින් පොලිස් අත්අඩංගුවේ පසුවන අයෙකුගේ මරණයකදී හෝ ඝාතනයක් වැනි බරපතල අපරාධ අවස්ථාවන්හිදී අනිවාර්යයෙන්ම මරණ පරීක්ෂණය සිදුකළ යුත්තේ මහේස්ත්රාත්වරයෙකු විසිනි. මහේස්ත්රාත්වරයාට අවශ්ය වූ විටෙක මළසිරුර පශ්චාත් මරණ පරීක්ෂණයක් (Post-mortem examination) සඳහා රජයේ වෛද්ය නිලධාරියෙකු (JMO) වෙත යොමු කිරීමට අපරාධ නඩු විධාන සංග්රහයේ 373 වගන්තිය යටතේ බලය පවරනු ලැබ ඇත.
මීට අමතරව, පොලිස් අත්අඩංගුවේ පසුවන සැකකරුවන්ට වධහිංසා පැමිණවීම වැළැක්වීම සඳහා 2021 අංක 14 දරන අපරාධ නඩු විධාන සංග්රහ (සංශෝධන) පනත මගින් නව 43B වගන්තියක් හඳුන්වා දෙන ලදී. ඒ අනුව, සෑම මහේස්ත්රාත්වරයෙකුම මසකට වරක්වත් තම බලප්රදේශයේ පොලිස් ස්ථාන වෙත ගොස් සැකකරුවන්ගේ සුබසාධනය පරීක්ෂා කළ යුතු අතර, වධහිංසාවට ලක්වී ඇති බවට සැක කරන්නේ නම් අදාළ සැකකරු වහාම අධිකරණ වෛද්යවරයෙකු වෙත යොමු කළ යුතුය.
2.3 විශේෂඥ සාක්ෂි සහ මහේස්ත්රාත්වරයාගේ මැදිහත්වීම
අධිකරණ වෛද්යවරයෙකුගේ වාර්තාවක් නීතිය ඉදිරියේ පිළිගනු ලබන්නේ ශ්රී ලංකා සාක්ෂි ආඥා පනතේ (Evidence Ordinance, 1895) 45 වන වගන්තිය යටතේ "විශේෂඥ සාක්ෂියක්" (Expert Evidence) ලෙසිනි. විශේෂඥයෙකු යනු යම් විද්යාත්මක, තාක්ෂණික හෝ වෛද්ය ක්ෂේත්රයක් පිළිබඳව විශේෂ පුහුණුවක් සහ පළපුරුද්දක් ඇති තැනැත්තෙකි.
කෙසේ වෙතත්, නීතිමය භාවිතයේදී විශේෂඥ සාක්ෂියක් යනු කිසිසේත්ම "අවසාන සත්යය" හෝ අධිකරණය අනිවාර්යයෙන් පිළිගත යුතු කරුණක් නොවේ. එය සාමාන්ය බුද්ධියට සහ පවතින අනෙකුත් පාරිවේශික හෝ භෞතික සාක්ෂිවලට පරස්පර වන්නේ නම් එය ප්රතික්ෂේප කිරීමේ පූර්ණ බලය සහ අයිතිය මහේස්ත්රාත්වරයාට හෝ විනිසුරුවරයාට පවතී. බොරැල්ල රිජ්වේ ළමා රෝහලේදී කොළඹ අතිරේක මහේස්ත්රාත් රාජින්ද්රා ජයසූරිය මෙනවිය JMO වාර්තාව අභියෝගයට ලක්කරමින් සායනික CT වාර්තා මත පදනම් වීමත් , කළුබෝවිල රිය අනතුරේදී මහේස්ත්රාත්වරයා CCTV දර්ශන හරහා JMO නිගමනය ප්රතික්ෂේප කිරීමත් මෙයට කදිම නෛතික නිදසුන් වේ. අපරාධ නඩු විධාන සංග්රහයේ 124 වගන්තිය යටතේ අපරාධ විමර්ශනයකට සහාය වීම සඳහා අවශ්ය ඕනෑම නියෝගයක් නිකුත් කිරීමට මහේස්ත්රාත්වරයාට පූර්ණ බලය ඇත.
2.4 ගොඩගැනීම් (Exhumations) සහ දෙවන පරීක්ෂණ
මුල් අධිකරණ වෛද්ය වාර්තාව පිළිබඳව සැකයක් මතු වූ අවස්ථාවකදී හෝ පවුලේ ඥාතීන්ගේ ඉල්ලීමක් මත, භූමදානය කරන ලද මළසිරුරක් නැවත ගොඩගැනීමට (Exhumation) මහේස්ත්රාත්වරයාට නියෝග කළ හැකිය. අපරාධ නඩු විධාන සංග්රහයේ 373(2) වගන්තිය මගින් මේ සඳහා පැහැදිලි බලයක් ලබා දී ඇත. "සිරුරක් භූමදානය කර තිබුණද, පශ්චාත් මරණ පරීක්ෂණයේ අවශ්යතාවය සඳහා එය ගොඩගැනීමට මහේස්ත්රාත්වරයාට නියෝග කළ හැකිය" යනුවෙන් එහි දැක්වේ.
මෙලෙස සිරුරක් ගොඩගැනීමේදී මූලික පරීක්ෂණය කළ වෛද්යවරයා වෙනුවට, ජ්යෙෂ්ඨ වෛද්යවරුන් කිහිප දෙනෙකුගෙන් සමන්විත විශේෂඥ මණ්ඩලයක් (Panel of Experts) පත් කිරීමට සාමාන්යයෙන් අධිකරණය ක්රියා කරයි. ලෝක ඉතිහාසයේ පළමු වරට මෙවැනි පැනලයක් මගින් පශ්චාත් මරණ පරීක්ෂණයක් සිදුකර ඇත්තේ ක්රි.ව. 1302 දී ඉතාලියේ බොලොග්නා නුවරදී බව වෛද්ය විද්යා ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. ශ්රී ලංකාව තුළ වසීම් තාජුඩීන්, ලසන්ත වික්රමතුංග සහ මෑතකාලීන දිනේෂ් ෂාෆ්ටර් වැනි සිද්ධීන්වලදී මෙම විශේෂඥ මණ්ඩල (Panel of Forensic Medical Consultants) භාවිතය අතිශයින් තීරණාත්මක විය. ෂාෆ්ටර් මහතාගේ මරණය සම්බන්ධයෙන් කරාපිටිය ශික්ෂණ රෝහලේදී දෙවන වරටත් පශ්චාත් මරණ පරීක්ෂණයක් කර වාර්තාවක් ලබාදීමට කොළඹ මහේස්ත්රාත්වරයා නියෝග කළේ පංච පුද්ගල වෛද්ය කමිටුවකටය. මෑතකදී කුලියාපිටියේදී මියගිය මුදල් අමාත්යාංශයේ නිලධාරියෙකුගේ මරණය සම්බන්ධයෙන්ද වෛද්යවරුන් සිව් දෙනෙකුගෙන් යුත් විශේෂඥ මණ්ඩලයක් පත් කිරීමට සෞඛ්ය අමාත්යාංශයේ ලේකම්වරයා කටයුතු කළේ මෙවැනි ආන්දෝලනාත්මක මරණ සම්බන්ධයෙන් එක් පුද්ගලයෙකුගේ මතය මත පමණක් පදනම් වීමේ අවදානම වටහාගෙන ඇති බැවිනි.
2.5 වින්දිතයන්ගේ අයිතිවාසිකම් සහ ජාත්යන්තර ප්රමිතීන්
2015 අංක 4 දරන අපරාධ වින්දිතයන් සහ සාක්ෂිකරුවන් ආරක්ෂා කිරීමේ පනතේ 3(h) වගන්තිය යටතේ වින්දිතයන්ට හෝ අතුරුදහන් වූවන්ගේ පවුල්වල සාමාජිකයන්ට අපරාධ සහ අධිකරණ වෛද්ය විමර්ශන සඳහා සහභාගී වීමේ නෛතික අයිතිය සුරක්ෂිත කර ඇත. එසේම අපරාධ නඩු විධාන සංග්රහයේ 260 වගන්තිය යටතේ මහේස්ත්රාත් පරීක්ෂණයක් අතරතුර නීතිඥවරයෙකු මාර්ගයෙන් පවුලේ සාමාජිකයන්ට නියෝජනය වීමේ නෛතික අයිතිය පවතී.
එසේ වුවද, මානව හිමිකම් සංවිධාන පෙන්වා දෙන්නේ මළසිරුරු ගොඩගැනීම්වලදී (Exhumations) ජාත්යන්තර "මිනසෝටා ප්රොටෝකෝලය" (Minnesota Protocol - එක්සත් ජාතීන්ගේ නීතිවිරෝධී ඝාතන පිළිබඳ විමර්ශන මාර්ගෝපදේශය) ශ්රී ලංකාව තුළ නිසි පරිදි ක්රියාත්මක නොවන බවයි. මිනසෝටා ප්රොටෝකෝලය මගින් පවුලේ සම්බන්ධීකරණ නිලධාරියෙකු (family liaison person) පත් කිරීම නිර්දේශ කළද, ශ්රී ලංකාවේ බොහෝ විමර්ශනවලදී පවුලේ සාමාජිකයන් නොසලකා හැරීමට ලක්වන බව නිරීක්ෂණය වේ.
නීතිමය මූලාශ්රයඅදාළ වගන්තියනීතිමය භාවිතය සහ බලතලඅපරාධ නඩු විධාන සංග්රහය (1979)369 - 373හදිසි මරණ පරීක්ෂණයක් පැවැත්වීමේ මහේස්ත්රාත් බලතල.
අපරාධ නඩු විධාන සංග්රහය (1979)373(2)භූමදානය කළ සිරුරක් දෙවන පරීක්ෂණයක් සඳහා ගොඩගැනීම (Exhumation).
අපරාධ නඩු විධාන සංග්රහය (1979)124අපරාධ විමර්ශනයකට සහාය වීම සඳහා සුදුසු නියෝග (පැනල් පත්කිරීම ඇතුළුව) නිකුත් කිරීම.
අපරාධ නඩු විධාන සංග්රහය (1979)43Bවධහිංසා වැළැක්වීම සඳහා මහේස්ත්රාත්වරයා මසකට වරක් පොලිස් ස්ථාන පරීක්ෂා කිරීම.
සාක්ෂි ආඥා පනත (1895)45අධිකරණ වෛද්යවරයාගේ වාර්තාව විශේෂඥ සාක්ෂියක් ලෙස පිළිගැනීම.
වින්දිතයන් ආරක්ෂා කිරීමේ පනත (2015)3(h)පවුලේ ඥාතීන්ට වෛද්ය විමර්ශන සඳහා සහභාගී වීමට ඇති අයිතිය.
3. අධිකරණ වෛද්ය වාර්තා අභියෝගයට ලක්වීමේ මූලික හේතු සාධක: පර්යේෂණාත්මක විශ්ලේෂණයක්
මූලික JMO වාර්තාවක් සහ දෙවන විමර්ශන වාර්තාවක් අතර අහසට පොළොව මෙන් වෙනස්කම් ඇතිවීමට බලපාන මූලික කරුණු කිහිපයක් ඉහත නඩුකරයන් ඔස්සේ හඳුනාගත හැකිය. මේවා හුදෙක් වෛද්යමය අත්වැරදීම්වලට (medical errors) වඩා සංකීර්ණ සමාජ-දේශපාලනික සහ ආයතනික සාධක මත පදනම් වී ඇත.
3.1 දේශපාලන සහ ආයතනික බලපෑම් (Political and Institutional Coercion)
රාජ්ය යාන්ත්රණය තුළ සිදුවන ඝාතන හෝ අපරාධ වසන් කිරීම සඳහා දේශපාලන බලධාරීන් හෝ ඉහළ පොලිස් නිලධාරීන් විසින් අධිකරණ වෛද්යවරුන්ට සෘජු හා වක්ර බලපෑම් කිරීම මෙහි ප්රධානතම සාධකයයි. ලසන්ත වික්රමතුංග සහ වසීම් තාජුඩීන් ඝාතනවලදී "ත්රිපෝලි ප්ලැටූන්" (Tripoli Platoon) වැනි හමුදා බුද්ධි අංශ ක්රියාකාරකම් මෙන්ම ඉහළ පෙළේ පොලිස් නිලධාරීන්ගේ (උදා: හිටපු නියෝජ්ය පොලිස්පති අනුර සේනානායක, ප්රසන්න නානායක්කාර) මැදිහත්වීම් හේතුවෙන් විමර්ශන යටපත් කිරීමට උත්සාහ කර ඇති බව අධිකරණයේදී කරුණු අනාවරණය විය. අධිකරණ වෛද්යවරයා යනු අධිකරණ හෝ සෞඛ්ය අමාත්යාංශයේ සේවකයෙකු වන බැවින්, ආණ්ඩුවේ ඉහළම තලයෙන් එල්ල වන බලපෑම් හමුවේ ස්වාධීනත්වය රැකගැනීම ඔවුනට දැඩි අභියෝගයක් බවට පත්වේ. තාජුඩීන් නඩුවේදී දේශපාලන බලපෑම් නිසා විමර්ශන යටගැසූ බව 2015 දී පොලිසිය විසින්ම අධිකරණයට ප්රකාශ කිරීම මගින් මෙම ඛේදවාචකය තහවුරු වේ.
3.2 පද්ධතිමය නොසැලකිල්ල සහ අපරාධ ස්ථාන විමර්ශනයේ (CSI) අඩුපාඩු
සමහර අවස්ථාවලදී පරස්පරතා මතුවන්නේ සිතාමතා කරන වංචාවකට වඩා, නිසි පරීක්ෂණ ක්රමවේද අනුගමනය නොකිරීමෙනි. ජාත්යන්තර ප්රමිතීන්ට අනුව අපරාධ ස්ථාන විමර්ශනයට (Crime Scene Investigation - CSI) විශේෂඥ වෛද්යවරයාගේ සහභාගීත්වය අත්යවශ්ය වුවද, ශ්රී ලංකාවේ JMO වරුන් සෘජුවම අපරාධ ස්ථානය වෙත යාම අවම මට්ටමක පවතී. බොහෝවිට ඔවුන් තීරණ ගන්නේ පොලිස් නිලධාරීන් (SOCO - Scene of Crime Officers) විසින් ලබාදෙන ඡායාරූප සහ 'බී' වාර්තා (B-Reports) මත පදනම්වය.
රුහුණ විශ්වවිද්යාල ශිෂ්යාවගේ ඝාතනයේදී මූලිකවම ගෙල වැලලාගැනීමක් යැයි වෛද්යවරයා නිගමනය කළේ අපරාධ ස්ථානයේ ස්වභාවය සහ මළසිරුරේ මූලික බාහිර ලක්ෂණ පමණක් පදනම් කරගෙන විය හැකිය. පසුව අපරාධ ස්ථානයට ගිය විමර්ශකයන් විසින් විලංගුවේ (knot) තිබී කෙස් ගස් සොයාගැනීම හරහා මරණයේ සැබෑ ස්වරූපය (ඝාතනයක් බව) සනාථ විය. එසේම, වස විද්යාත්මක වාර්තා ප්රමාද වීම සහ DNA සාක්ෂි ලබාගැනීමේදී සිදුවන ප්රමාදයන්ද මූලික නිගමන වැරදීමට බලපායි. කොට්ටාව, හෝකන්දර, සේයා සදෙව්මි සහ රිටා ජෝන් වැනි නඩු ගණනාවකදී DNA තාක්ෂණය මගින් වැරදි සැකකරුවන් නිදහස් වී සැබෑ අපරාධකරුවන් හඳුනාගැනීමෙන් පෙනී යන්නේ භෞතික සාක්ෂි කෙතරම් තීරණාත්මකද යන්නයි.
3.3 පොලිසිය සහ නීතිය ක්රියාත්මක කරන ආයතන සමග පවතින ගැටුම
බොහෝ අවස්ථාවලදී පශ්චාත් මරණ පරීක්ෂණය සඳහා මළසිරුර රැගෙන එන්නේ සහ ඊට අදාළ මූලික ඉතිහාසය (History) සපයන්නේ පොලිසිය විසිනි. විශේෂයෙන්ම පොලිස් අත්අඩංගුවේ පසුවන සැකකරුවන්ගේ මරණවලදී, සිය නිලධාරීන් අතින් සිදුවූ පහරදීම් වසන් කිරීම සඳහා පොලිසිය විසින් JMO වරුන්ට ව්යාජ ඉතිහාසයක් ලබා දීමට උත්සාහ කරනු ලබයි. මහර බන්ධනාගාර මරණවලදී මළසිරුරු PCR පරීක්ෂණ මත පමණක් පදනම්ව COVID-19 ලෙස සලකා ආදාහනය කරවා ගැනීමටත්, පෑලියගොඩ රාජා ගෝපිගේ මරණය හදිසි හෘදයාබාධයක් ලෙස වාර්තා කරවා ගැනීමටත් පොලිසිය දැරූ උත්සාහය, දෙවන වෛද්ය මණ්ඩල වාර්තාවලින් පරාජයට පත් විය. යම් වෛද්යවරයෙකු පොලිසියේ මෙම ආඛ්යානය (Narrative) ප්රශ්න නොකර ඒ මතම යැපීමට පුරුදු වී සිටින්නේ නම්, එම වාර්තා පහසුවෙන්ම අභියෝගයට ලක්විය හැකිය.
3.4 සායනික වෛද්ය විද්යාව සහ අධිකරණ වෛද්ය විද්යාව අතර පරතරය
වෛද්ය විද්යාව යනු හුදෙකලා විෂයයක් නොවේ. එහෙත් සායනික වෛද්යවරුන් (Clinicians) සහ අධිකරණ වෛද්යවරුන් (Forensic Pathologists) අතර සන්නිවේදන පරතරය බොහෝ ගැටලුවලට මුල වී ඇත. ලසන්ත වික්රමතුංග ඝාතනයේදී කළුබෝවිල ශික්ෂණ රෝහලේ හදිසි ප්රතිකාර ඒකකයේ ශල්ය වෛද්යවරයා විසින් "මෙය වෙඩි තැබීමකින් සිදුවූ තුවාල නොවේ" යන්න තම සටහන්වල පැහැදිලිව දක්වා තිබියදීත්, අධිකරණ වෛද්යවරයා විසින් එය වෙඩි තැබීමක් යැයි නිගමනය කිරීම විද්යාත්මක මෙන්ම තර්කානුකූල පරස්පරයකි. සායනික වෛද්යවරයෙකු සජීවී රෝගියෙකුගේ තුවාල පිළිබඳව කරන නිරීක්ෂණයන් පශ්චාත් මරණ පරීක්ෂණයේදී අතිශයින් වැදගත් වුවද, එම සටහන් නොසලකා හැරීම මෙවැනි ඛේදවාචකයන්ට මග පාදයි. බොරැල්ල ළමා රෝහලේදී CT සහ DSMA ස්කෑන් වාර්තා තිබියදීත් දරුවාට එක් වකුගඩුවක් ඇතැයි JMO වාර්තා කිරීමද මෙවැනිම සන්නිවේදන සහ පරිලෝකන දෝෂයකි.
3.5 සාක්ෂි වසන් කිරීම සහ දණ්ඩ නීති සංග්රහය
අධිකරණ වෛද්යවරයෙකු දැනුවත්වම අසත්ය වාර්තාවක් ලබාදෙන්නේ නම් හෝ සාක්ෂි වසන් කරන්නේ නම් (උදා: තාජුඩීන් නඩුවේදී සිරුරු කොටස් අතුරුදහන් කිරීම) එය හුදු වෘත්තීය විෂමාචාරයක් පමණක් නොව දණ්ඩ නීති සංග්රහයේ (Penal Code) අදාළ වගන්ති යටතේ දඬුවම් ලැබිය හැකි බරපතල අපරාධයකි. සාක්ෂි විනාශ කිරීම, ව්යාජ සාක්ෂි නිර්මාණය කිරීම (Fabricating false evidence - වගන්ති 191), සහ යුක්තිය පසිඳලීමට බාධා කිරීම යන චෝදනා මේ යටතේ ගොනු කළ හැකිය.
4. අධිකරණයේ, පවුලේ ඥාතීන්ගේ සහ ශ්රී ලංකා වෛද්ය සභාවේ (SLMC) කාර්යභාරය
මූලික වෛද්ය වාර්තාවේ විශ්වසනීයත්වය බිඳ වැටුණු විට, අසාධාරණයට ලක්වූවන්ට යුක්තිය පසිඳලීමේ ක්රියාවලිය ඉදිරියට ගෙන යා හැක්කේ ප්රධාන ආයතන කිහිපයක සක්රීය මැදිහත්වීමෙනි.
4.1 ශ්රී ලංකා වෛද්ය සභාවේ (SLMC) විනය පාලනය සහ එහි දුර්වලතා
වෛද්යවරයෙකුගේ වෘත්තීය විෂමාචාරයක්, නොසැලකිල්ලක් හෝ සදාචාර විරෝධී හැසිරීමක් (infamous conduct) සම්බන්ධයෙන් කටයුතු කිරීමේ පූර්ණ බලය ශ්රී ලංකා වෛද්ය සභාව සතුව පවතී. 1990 වෛද්ය විනය රෙගුලාසි යටතේ (Medical Disciplinary Procedure Regulations 1990), ඕනෑම JMO වරයෙකුට එරෙහිව මහජනතාවට දිවුරුම් ප්රකාශයක් (Affidavit) මගින් පැමිණිලි කළ හැකිය.
මෙම ක්රියාවලිය අදියර දෙකකින් සමන්විත වේ:
මූලික විමර්ශනය (Preliminary Proceedings Committee - PPC): සභාවේ උප සභාපතිවරයාගේ ප්රධානත්වයෙන් යුත් මෙම කමිටුව විසින් පැමිණිල්ලේ කරුණු සොයා බලන අතර, මෙම අවස්ථාවේදී වෛද්යවරයාට නීතිඥ සහාය ලබාගත නොහැක.
වෘත්තීය හැසිරීම් පිළිබඳ කමිටුව (Professional Conduct Committee - PCC): මූලික විමර්ශනයෙන් පසු වෛද්යවරයා වැරදිකරු විය හැකි බව හැඟී ගියහොත් සභාපතිවරයා විසින් ඔහුට විරුද්ධව විනය පරීක්ෂණයක් පවත්වනු ලබයි.
වසීම් තාජුඩීන් නඩුවේ මූලික JMO වරයා වූ වෛද්ය ආනන්ද සමරසේකරට එරෙහිව SLMC විසින් 2016 දී චෝදනා පත්ර ගොනු කළේ මෙම යාන්ත්රණය හරහාය. එහෙත් බොරැල්ල වකුගඩු සිද්ධියේදී මෙම පද්ධතියේ බරපතල හිඩැසක් නිරාවරණය විය. අදාළ අධිකරණ වෛද්ය රුහුල් හක් මහතාට වෙනත් වෘත්තීය විෂමාචාරයක් මත SLMC විසින් මාස 8ක වැඩ තහනමක් පනවා තිබියදීත් ඔහු තවදුරටත් රෝහල් පද්ධතිය තුළ පශ්චාත් මරණ පරීක්ෂණ සිදුකිරීම බරපතල පරිපාලන අර්බුදයක් නිර්මාණය කළේය. සෞඛ්ය අමාත්යාංශය සහ වෛද්ය සභාව අතර නිසි තොරතුරු හුවමාරුවක් නොමැති වීම මීට ප්රධාන හේතුව විය.
4.2 පවුලේ ඥාතීන්ගේ සහ සිවිල් සමාජයේ මැදිහත්වීම
ඉහත සඳහන් කළ සෑම සිද්ධියකදීම පාහේ සත්යය අනාවරණය වූයේ පද්ධතියේ ස්වයංක්රීය නිවැරදි වීමකින් නොව, මියගිය අයගේ පවුලේ ඥාතීන්ගේ, මානව හිමිකම් සංවිධානවල සහ මාධ්යයේ අඛණ්ඩ අරගලය හේතුවෙනි. බොරැල්ල රිජ්වේ රෝහලේ දරුවාගේ සිද්ධියේදී පියා වූ මොහොමඩ් නිසාර් සහ මව වූ ෆාතිමා රිසානා විසින් රෝහල් ස්කෑන් වාර්තා පිළිබඳව කළ අභීත ප්රශ්න කිරීම , බදුල්ල දැරියගේ මරණයේදී දෙමාපියන් විශේෂඥ කමිටුවක් ඉල්ලා සිටීම, සහ ලසන්ත වික්රමතුංගගේ දියණිය අහිම්සා වික්රමතුංග විසින් ජාත්යන්තර මට්ටමින් යුක්තිය ඉල්ලා සිටීම මෙයට කදිම උදාහරණ වේ. ජනතාව සත්යය දැනගැනීමට ඇති අයිතිය (Right to Truth) වෙනුවෙන් කරන මෙම අරගලය අපරාධ විමර්ශන පද්ධතියට විශාල පීඩනයක් එල්ල කරයි.
5. ගැටලුව නිරාකරණය කිරීම සඳහා මූලෝපායික ප්රවේශයන් සහ අනාගත මාර්ගෝපදේශ
විද්යාව පදනම් කරගත් අධිකරණ වෛද්ය පද්ධතියක් දේශපාලන සහ දූෂිත මැදිහත්වීම්වලින් ආරක්ෂා කරගැනීම සඳහා පුළුල් ව්යුහාත්මක සහ නීතිමය වෙනස්කම් ගණනාවක් අත්යවශ්ය බව මෙම පර්යේෂණාත්මක විශ්ලේෂණය ඔස්සේ පැහැදිලි වේ.
යෝජිත ප්රතිසංස්කරණය අපේක්ෂිත ප්රතිඵලය සහ නෛතික පදනම
- ස්වාධීන අධිකරණ විද්යා ආයතනයක් පිහිටුවීමවර්තමානයේ JMO වරුන් පරිපාලනය වන්නේ සෞඛ්ය අමාත්යාංශය මගිනි. පොලිසියේ හෝ දේශපාලනයේ සෘජු බලපෑම් අවම කිරීම සඳහා ව්යවස්ථාපිත ස්වාධීන ආයතනයක් (National Institute of Forensic Sciences) යටතට මෙම පද්ධතිය ගෙන ආ යුතුය.
- අනිවාර්ය බහු-විනය (Multidisciplinary) කමිටු පත්කිරීමඅත්අඩංගුවේ පසුවන සැකකරුවන්ගේ මරණ (Custodial deaths) සහ ගිනි අවි භාවිත වන ආන්දෝලනාත්මක මරණ වලදී එකම වෛද්යවරයෙකුගේ මතය මත යැපීම වෙනුවට, නීතියෙන්ම විශේෂඥ මණ්ඩලයක් පත්කිරීමට අපරාධ නඩු විධාන සංග්රහයට සංශෝධන ගෙන ආ යුතුය.
- පශ්චාත් මරණ පරීක්ෂණ ඩිජිටල්කරණය සහ වීඩියෝගත කිරීමමිනසෝටා ප්රොටෝකෝලය වැනි ජාත්යන්තර ප්රමිතීන්ට අනුව පශ්චාත් මරණ පරීක්ෂණ ක්රියාවලිය සම්පූර්ණයෙන්ම වීඩියෝගත කළ යුතුය. යම් හෙයකින් සිරුරක් ගොඩගැනීමකට (Exhumation) ලක් කිරීමට සිදුවුවහොත්, මුල් තත්ත්වය නිරීක්ෂණයට මෙය පහසුවකි.
- අපරාධ ස්ථාන විමර්ශන (CSI) සඳහා JMO සහභාගීත්වය අනිවාර්ය කිරීමපොලිසියේ B-වාර්තා මත පමණක් යැපීම නවත්වා, මූලික අපරාධ ස්ථානය වෙත අධිකරණ වෛද්යවරයාගේ සෘජු ප්රවේශය සහ විමර්ශනය (සමීප ඡායාරූප ලබාගැනීම ඇතුළුව) අනිවාර්ය කළ යුතුය.
- SLMC සහ අමාත්යාංශ අතර දත්ත ජාලය ශක්තිමත් කිරීමවෛද්ය රුහුල් හක් වැනි වැඩ තහනමට ලක්වූ වෛද්යවරුන් නැවත සේවයේ යෙදීම වළක්වාලීම සඳහා අධිකරණ සේවා කොමිසම, සෞඛ්ය අමාත්යාංශය සහ වෛද්ය සභාව අතර කඩිනම් සන්නිවේදන පද්ධතියක් ස්ථාපිත කළ යුතුය.
- සායනික ඉතිහාසය (Clinical History) මුසු කිරීමහදිසි ශල්ය වෛද්යවරුන්ගේ වාර්තා (ලසන්ත සිද්ධිය) හෝ රෝහල් ස්කෑන් වාර්තා (බොරැල්ල ළමා රෝහල) අනිවාර්යයෙන්ම අවසන් JMO වාර්තාවට අන්තර්ගත විය යුතු බවට නීතිමය මාර්ගෝපදේශයක් පැනවිය යුතුය.
නිගමනය
ශ්රී ලංකාවේ මෑත කාලීන ආන්දෝලනාත්මක නඩු වාර්තා සහ ගොඩගැනීම් (Exhumations) මගින් සනාථ වන එක් අතිශය පැහැදිලි සත්යයක් තිබේ. එනම්, "විද්යාව කිසිදිනෙක බොරු නොකරන නමුත්, විද්යාව හසුරුවන මිනිසුන්ට පහසුවෙන්ම බොරු කළ හැකි බවයි". වසීම් තාජුඩීන්ගේ දැවුණු සිරුර තුළ සැඟවීමට උත්සාහ කළ අමානුෂික පහරදීම සහ වධහිංසාව, ලසන්ත වික්රමතුංගගේ හිසට වැදුණු මොට ආයුධය ගිනි අවියක වෙඩිල්ලක් බවට පරිවර්තනය වීම, රුහුණු විශ්වවිද්යාල දැරියගේ දූෂණය සහ ගෙල සිරකිරීම හුදු සියදිවි නසාගැනීමක් වීම සහ අහිංසක හම්දි දරුවාගේ අතුරුදහන් වූ නිරෝගී වකුගඩුව උපතින්ම අහිමි වූ බවට වෛද්ය වාර්තාවල ලියැවීම යනු හුදු අහඹු වෛද්ය විද්යාත්මක අත්වැරදීම් (Medical Errors) නොවේ. ඒවා පැහැදිලිවම රාජ්ය යාන්ත්රණය, පොලිසිය සහ දූෂිත නිලධාරීන් විසින් ක්රමවත් ලෙස සැලසුම් කරන ලද බරපතල අපරාධ වසන් කිරීම්ය (Cover-ups).
මෙවැනි තත්ත්වයන් හමුවේ මහේස්ත්රාත්වරයෙකු සතු සුවිශාල අධිකරණමය බලය, වින්දිතයන්ගේ පවුලේ ඥාතීන්ගේ අඛණ්ඩ සටන්කාමීත්වය සහ දෙවන වරට පත් කෙරෙන ස්වාධීන අධිකරණ වෛද්ය කමිටුවල අපක්ෂපාතීත්වය මත පමණක් මෙම අගතියෙන් බේරී සත්යය මතුකර ගැනීමට මෙරට ජනතාවට හැකි වී ඇත. අපරාධ නඩු විධාන සංග්රහය සහ ශ්රී ලංකා වෛද්ය සභා රෙගුලාසි තුළ කොතරම් ප්රතිපාදන තිබුණද, ඒවා ප්රායෝගිකව ක්රියාත්මක කිරීමේදී පවතින දේශපාලන මැදිහත්වීම් සහ ආයතනික දූෂණය පිටුදැකිය හැක්කේ සමස්ත සමාජයේම අවධියෙන් සහ නීතියේ ආධිපත්යය නිරන්තරයෙන් ශක්තිමත් කිරීමෙන් පමණි. යුක්තිය පසිඳලීමේ ක්රියාවලිය තුළ විශේෂඥ අධිකරණ වෛද්ය විද්යාව යනු සත්යය පරාවර්තනය කරන විනිවිද පෙනෙන කණ්ණාඩිය මිස, බලවතුන්ගේ සහ අපරාධකරුවන්ගේ පාපයන් වසන් කරන අඳුරු තිර රෙද්දක් නොවිය යුතුය. නීතිය සහ විද්යාව යන දෙකෙහිම පරම අරමුණ විය යුත්තේ මානව සමාජය තුළ සත්යය සහ සාධාරණත්වය ස්ථාපිත කිරීමයි.
# සමාරා පරණවිතාන
