ශ්රී ලංකාවේ බලශක්ති සැපයුමේ ජීව නාලියක් බඳු වූ ලක්විජය බලාගාරය සඳහා ආනයනය කරන ලද
ගල් අඟුරු තොගවල ගුණාත්මකභාවය පිළිබඳ මතුව ඇති අර්බුදය, ජාතික ආර්ථිකයට සෘජු බලපෑමක් එල්ල කරන්නකි.
2026 පෙබරවාරි 12 දින පැවති ආංශික අධීක්ෂණ කමිටු රැස්වීමේදී අනාවරණය වූ පරිදි, ගල් අඟුරු සැපයුම් දාමයේ (Supply Chain) බරපතල විනිවිදභාවයේ ඌනතාවක් පවතී. මෙය ශ්රී ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලය (CEB), ලංකා කෝල් සමාගම (LCC) සහ නියාමන ආයතන අතර පවතින සම්බන්ධීකරණයේ බිඳ වැටීමක් ද පෙන්නුම් කරයි.
1. තාක්ෂණික දත්ත පරස්පරතාව සහ එහි බලපෑම
මෙහි මූලිකම ගැටලුව වන්නේ ගල් අඟුරු වල තාපජ අගය (Gross Calorific Value - GCV) පිළිබඳ වාර්තා එකිනෙකට පරස්පර වීමයි.
- ගැටලුව: නැව්ගත කරන වරාය (Load Port) සහ ගොඩබාන වරාය (Discharge Port) නිකුත් කළ තත්ත්ව වාර්තා, ලක්විජය බලාගාරයේ අභ්යන්තර පරීක්ෂණාගාර වාර්තා හා නොගැලපීමයි.
- තාක්ෂණික යථාර්ථය: බලාගාර වාර්තා අනුව පළමු නැව්ගත කිරීම් තුනෙහි GCV අගය 5,900 kcal/kg ට වඩා අඩුය. අඩු තාපජ අගයක් සහිත ගල් අඟුරු භාවිතයේදී අපේක්ෂිත විදුලි ඒකක ප්රමාණය නිපදවීමට වැඩි ගල් අඟුරු ප්රමාණයක් දහනය කිරීමට සිදුවන අතර, එය බලාගාරයේ කාර්යක්ෂමතාව අඩු කර නිෂ්පාදන වියදම ඉහළ නංවයි.
2. ඉන්දීය පරීක්ෂණාගාර වාර්තා සහ නීතිමය සැකය
ප්රථම නැව්ගත කිරීමේදී සිදුවූ අලාභය දඩ මුදල් මගින් අය කරගත්තද, ඉන් පසුව පැමිණි නැව්ගත කිරීම්වල අලාභය අය කරගත නොහැකි වී ඇත. මෙහිදී "ඉන්දීය පරීක්ෂණාගාර වාර්තා" (Indian Laboratory Reports) වල විශ්වසනීයත්වය පිළිබඳ කමිටුව සැක පහළ කර ඇත.
- නීතිමය දෘෂ්ටිකෝණය: ජාත්යන්තර වෙළඳාමේදී සහ රාජ්ය ප්රසම්පාදනයේදී "ස්වාධීන තෙවන පාර්ශ්වීය පරීක්ෂාව" (Independent Third Party Inspection) අනිවාර්ය අංගයකි. එකම විද්යාගාරයක් අඛණ්ඩව දෝෂ සහිත හෝ පක්ෂග්රාහී වාර්තා ලබා දෙන්නේ නම්, එය 2006 අංක 6 දරන විද්යුත් ගනුදෙනු පනත හෝ කොන්ත්රාත් නීතිය යටතේ ගිවිසුම් උල්ලංඝනය කිරීමක් ලෙස සැලකිය හැකිය. කමිටුව විසින් ස්වාධීන පරීක්ෂණාගාරයක් යෝජනා කිරීම අත්යවශ්ය නීතිමය පියවරකි.
3. විගණකාධිපති නිර්දේශ සහ 2018 අංක 19 දරන ජාතික විගණන පනත
මෙම සිද්ධියේ බරපතලම පරිපාලනමය දෝෂය වන්නේ විගණකාධිපතිවරයාගේ නිර්දේශ කැබිනට් මණ්ඩලය වෙත දැනුම් නොදීමයි. විගණකාධිපතිවරයා නිර්දේශ කර තිබුණේ 2023 ආර්ථික අර්බුදයට පෙර පැවති ලියාපදිංචි කිරීමේ රාමුවට නැවත මාරු වන ලෙසයි. අර්බුද සමයේදී ලිහිල් කළ කොන්දේසි (Relaxed Regulations) අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන යාම මගින් යම් පාර්ශ්වයන් අයුතු ලාභ ලබන බවට මෙය සාක්ෂියකි.
ජාතික විගණන පනතේ බලපෑම:
2018 අංක 19 දරන ජාතික විගණන පනතට අනුව, විගණකාධිපතිවරයාගේ නිර්දේශ ක්රියාත්මක නොකිරීම හෝ ඒවා ප්රතිපත්ති සම්පාදකයින්ගෙන් (කැබිනට් මණ්ඩලයෙන්) වසන් කිරීම දඬුවම් ලැබිය හැකි වරදකි. එමෙන්ම රජයට සිදු වූ පාඩුව අදාළ නිලධාරීන්ගෙන් අය කර ගැනීමට (Surcharge) මෙම පනත මගින් බලය පවරා ඇත. කමිටුව විසින් වගකිවයුත්තන්ට එරෙහිව ක්රියාමාර්ග ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටීම මෙම පනතේ ප්රතිපාදනවලට අනුකූල වේ.
විගණකාධිපතිවරයාගේ නිර්දේශයේ හරය (Pre-2023 Framework)
විගණකාධිපතිවරයාගේ නිර්දේශය වූයේ "ලියාපදිංචි සැපයුම්කරුවන්ගේ ක්රමවේදය" (Registered Supplier Framework) නැවත බලාත්මක කරන ලෙසයි.
- අර්බුදයට පෙර (2023 ට පෙර):
ගල් අඟුරු සැපයිය හැක්කේ ලංකා කෝල් සමාගමේ ලියාපදිංචි වී, තාක්ෂණික හා මූල්ය සුදුසුකම් සපුරාලූ සමාගම්වලට පමණි. මෙය ගුණාත්මකභාවය සහ වගකීම තහවුරු කළේය.
- අර්බුද සමයේ (2022-2023):
ලියාපදිංචි නොකළ ඕනෑම පාර්ශ්වයකින් ගල් අඟුරු ලබා ගැනීමට (Spot Tenders) ඉඩ දෙන ලදී.
- ගැටලුව:
ආර්ථිකය යථා තත්ත්වයට පත්වූ පසුවද (2024-2025), බලධාරීන් මෙම "ලිහිල් ක්රමවේදය" දිගටම පවත්වාගෙන ගොස් ඇත. විගණකාධිපතිවරයා පෙන්වා දී ඇත්තේ අර්බුදය අවසන් බැවින් නැවත පැරණි, දැඩි නීති සහිත ක්රමයට මාරු විය යුතු බවයි.
කැබිනට් මණ්ඩලයට වසන් කිරීමේ බරපතලකම
අදාළ අමාත්යාංශය හා නිලධාරීන් මෙම නිර්දේශය කැබිනට් මණ්ඩලයට දැනුම් දී නැත. ඊට හේතු විය හැක්කේ:
- ලිහිල් ක්රමවේදය හරහා අතරමැදියන්ට සහ තෝරාගත් සැපයුම්කරුවන්ට අයුතු ලාභ (Commissions) ලබා ගැනීමට ඇති ඉඩකඩ පුළුල් වීම.
- ලියාපදිංචි සැපයුම්කරුවන් හරහා තරඟකාරී ලංසු කැඳවුවහොත් ගල් අඟුරු මිල අඩු වන අතර, එයින් වංචාකරුවන්ට ලැබෙන ලාභය අඩුවීම.
4. මහජන උපයෝගිතා කොමිසමේ (PUCSL) කාර්යභාරය සහ විදුලිබල පනත
අඩු ගුණාත්මක ගල් අඟුරු හේතුවෙන් සිදුවූ මූල්ය අලාභය ගණනය කරන ලෙස PUCSL වෙත නියෝග කෙරුණි.
ශ්රී ලංකා විදුලිබල පනත (2009 අංක 20):
මෙම පනතට අනුව "අවම පිරිවැය ජනනය" (Least Cost Generation) CEB හි වගකීමකි. බාල ගල් අඟුරු ගෙන ඒමෙන් ඒකක පිරිවැය වැඩි වී නම්, එම අමතර පිරිවැය පාරිභෝගිකයා මත පැටවීම නීති විරෝධී වේ. PUCSL පනත (2002 අංක 35) අනුව පාරිභෝගික අයිතීන් සුරැකීම කොමිසමේ වගකීමක් වන බැවින්, මෙම "සැබෑ අලාභය" ගණනය කිරීම අනාගත ගාස්තු සංශෝධන සඳහා තීරණාත්මක වනු ඇත.
ඉදිරි ක්රියාමාර්ග
මෙම සිදුවීම හුදෙක් ගල් අඟුරු තොගයක ගුණාත්මකභාවය පිළිබඳ ප්රශ්නයක් පමණක් නොව, රාජ්ය යාන්ත්රණයේ පවතින දුර්වලතා මනාව පෙන්නුම් කරන්නකි. මෙය නිවැරදි කිරීමට පහත පියවර අත්යවශ්ය වේ:
- ස්වාධීන විමර්ශනය:
යෝජිත ස්වාධීන පරීක්ෂණාගාර වාර්තා ලබා ගැනීම සහ ඊට සමගාමීව වෝහාරික විගණනයක් (Forensic Audit) සිදු කිරීම.
- නීතිමය පියවර:
ජාතික විගණන පනත ප්රකාරව, කැබිනට් මණ්ඩලයට තොරතුරු වසන් කළ නිලධාරීන්ට එරෙහිව නීතිමය පියවර ගැනීම.
- ප්රසම්පාදන ප්රතිසංස්කරණ:
ලංකා කෝල් සමාගමේ ලියාපදිංචි ක්රියාවලිය වහාම පූර්ව-ආර්ථික අර්බුද තත්ත්වයට (Pre-2023 framework) ගෙන ඒම මගින් තරගකාරීත්වය සහ ප්රමිතිය තහවුරු කිරීම.
අඩු ප්රමිතියෙන් යුත් ඉන්ධන භාවිතය යනු අවසානයේදී ජනතාවගේ මුදල් විනාශ කිරීමකි. එබැවින් මෙම ක්රියාවලිය විනිවිදභාවයෙන් යුතුව විසඳීම ජාතික වගකීමකි.
