ගෝලීය භූ දේශපාලනික සිතියම තුළ මැදපෙරදිග අර්බුදය, විශේෂයෙන්ම ඉරානයට එරෙහිව සිදුවෙමින් පවතින
යුද්ධය සහ ඊට ඉරානය දක්වන අසමමිතික ප්රතිචාරය, හුදෙක් කලාපීය ගැටුමකට වඩා පුළුල් අර්ථයක් ජනනය කරයි. අතීතයේදී මෙවැනි අර්බුද සාකච්ඡා වූයේ ආහාර සුරක්ෂිතතාව, බලශක්ති සුරක්ෂිතතාව සහ ප්රේෂණ අඩුවීමේ රාමුව තුළ පමණක් වුවද, වර්තමානය වන විට එය ජාතික ආරක්ෂාව සහ ඩිජිටල් පද්ධතිවල ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව (Resilience) පිළිබඳ තීරණාත්මක සාධකයක් බවට පත්ව ඇත.
මහාචාර්ය රොහාන් සමරජීවගේ මූලිකත්වයෙන් මැයි 22 වැනිදා සිකුරාදා සවස 4-6 දක්වා නිපොන් හෝටලයේදී පැවැත්වෙන ‘Reset Now’ සිව්වන කතිකාව, මෙම නව ගෝලීය යථාර්ථය හමුවේ ශ්රී ලංකාව තම අවදානම් කළමනාකරණය කරන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳව ගැඹුරු විග්රහයකට එළඹීමට නියමිත බව පවසයි.
ඩිජිටල් අවකාශයේ භෞතික අවදානම පිළිබද 'Reset Now'
නවීන ආයතනික මෙහෙයුම් සහ ඩිජිටල් පද්ධති අද වන විට එකිනෙකින් වෙන් කළ නොහැකි තරමට බද්ධ වී පවතී. මෑතකදී පුද්ගලයින් ලියාපදිංචි කිරීමේ දෙපාර්තමේන්තුවේ "පරිගණක පද්ධතියේ බිඳවැටීමක්" හේතුවෙන් සියලුම සේවා අත්හිටුවීමට සිදුවීම මගින් අපගේ පද්ධතිවල ඇති බිඳෙනසුලු ස්වභාවය (fragility) මනාව ප්රදර්ශනය විය.
බොහෝ විට අප ඩිජිටල් අවකාශය භෞතිකත්වයෙන් තොර අස්පෘශ්ය දෙයක් ලෙස සැලකුවද, එය සම්පූර්ණයෙන්ම රඳා පවතින්නේ දත්ත ගබඩා සහ පරිශීලකයින් ඊට සම්බන්ධ කරන ෆයිබර් ඔප්ටික් (ප්රකාශ තන්තු) කේබල් මතය. මෙම භෞතික යටිතල පහසුකම් සතුරන්ගේ ප්රහාරවලට මෙන්ම ස්වාභාවික ආපදාවලට ද සෘජුවම ගොදුරු වීමේ අවදානමක් පවතී.
-
එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යයේ දත්ත මධ්යස්ථාන ඉලක්ක කරගත් ප්රහාර හේතුවෙන් අබුඩාබි හි ඇමේසන් බෙදාහැරීම් පවා අඩාල විය.
-
බෝල්ටික් සහ රතු මුහුදේ සිදු වූවාක් මෙන්, පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපයේ සබ්මැරීන් කේබල් කපා හැරීමේ අවදානම ද දැන් ඉහළ ගොස් තිබේ.
ඩිජිටල් පද්ධති බිඳ වැටීම හුදෙක් සන්නිවේදනය අඩාල වීමක් පමණක් නොවේ. උදාහරණයක් ලෙස, 'ඩිට්වා' (Ditwah) සිදුවීම හරහා විදුලි සංදේශ සහ විදුලිබල පද්ධති අක්රිය වූ අතර, සහන කටයුතු සම්බන්ධීකරණය අඩාල වීමට අමතරව ජනතාවට ස්වයංක්රිය ටෙලර් යන්ත්රවලින් මුදල් ලබා ගැනීමට පවා නොහැකි විය.
ශ්රී ලංකාවට ඇති උපායමාර්ගික පාඩම්
මහා මුම්බායි කලාපයට සමාන ජනගහනයක් සහිත ශ්රී ලංකාව වැනි කුඩා රාජ්යයක්, මෙම ගෝලීය අස්ථාවරත්වය හමුවේ තමන්ගේ පැවැත්ම තහවුරු කර ගන්නේ කෙසේද යන්න මෙහිදී පැන නගින ප්රධාන ගැටලුවයි. සසෙක්ස් විශ්වවිද්යාලයේ (සහ හිටපු ඩකා විශ්වවිද්යාලයේ) පර්යේෂක මොයිනුල් සාබර් මෙම ‘Reset Now’ කතිකාවේදී පෙන්වා දෙන පරිදි, මෙයට ඇති විසඳුම පවතින්නේ මුල් අන්තර්ජාලයේ භෞතික ව්යූහය ප්රතිනිර්මාණය කිරීම තුළය. එනම් බිඳවැටීම් මගහරිමින් ගමන් කිරීමට හැකිවන පරිදි පද්ධති සැලසුම් කිරීමයි.
ඔහුට අනුව යුද්ධයෙන් ඉගෙන ගත යුතු ප්රධාන පාඩම වන්නේ, "විවිධ ස්ථාන හරහා යටිතල පහසුකම් බෙදා හැරීම, සැඟවුණු පරායත්තතා අඩු කිරීම සහ අවශ්ය වූ විටෙක පිරිහුණු තත්ත්වයන් යටතේ පද්ධති ක්රියාත්මක කරවීමයි".
ආර්ථික අවදානම් මුදාහැරීම (Derisking)
මෙම ඩිජිටල් සහ යටිතල පහසුකම් පිළිබඳ අවදානම, ශ්රී ලංකාවේ සමස්ත ආර්ථික ව්යුහයේම පවතින ගැඹුරු සහ ව්යුහාත්මක අවදානමේ කැඩපතක් බඳුය. එක් මූලාශ්රයක් මත පමණක් යැපීම (උදා: පොහොර හෝ ඉන්ධන වැනි අත්යවශ්ය යෙදවුම් සඳහා) මගින් රාජ්යයක් කෙතරම් අනාරක්ෂිත තත්ත්වයකට පත්වන්නේද යන්න මින් පැහැදිලි වේ.
අවහිරතා ලක්ෂ්යවලින් (choke points) මතුවිය හැකි අවදානම් අඩු කිරීමේ පැහැදිලි උපායමාර්ගයක් නොමැතිව කිසිදු ආර්ථිකයකට නොනැසී පැවතිය නොහැක. විශේෂයෙන්ම, ශ්රී ලංකාවේ සමස්ත අපනයනවලින් 30%කට වඩා වැඩි ප්රමාණයක් ඇමරිකා එක්සත් ජනපද වෙළඳපොළ මත පමණක් රඳා පැවතීම භූ දේශපාලනික දෘෂ්ටිකෝණයකින් බලන කල අතිශය අවදානම් සහගතය. එබැවින්, අත්යවශ්ය ආර්ථික සබඳතාවල අවදානම අවම කිරීම සඳහා (derisking) යථාර්ථවාදී සහ විමධ්යගත උපායමාර්ග වෙත කඩිනමින් යොමු වීම අත්යවශ්ය වේ.
භූ දේශපාලනික ගැටුම් සහ බල අරගල ඩිජිටල් අවකාශය දක්වාද විහිදී ඇති යුගයක, ආයතනික සහ රාජ්ය පද්ධතිවල පැවැත්ම රඳා පවතින්නේ හුදු තාක්ෂණික විසඳුම් මත පමණක් නොව, අවදානම් කල්තියා හඳුනාගන්නා වූ පුළුල් ව්යුහාත්මක දූරදර්ශීභාවයක් මත බව 'Reset Now' මැයි කතිකාව අපට මතක් කර දෙනු ඇත.
(‘Reset Now’ පත්රිකාවෙනි)
