1970 දශකයේ ඇති වූ ලෝක තෙල් අර්බුදයත් සමඟ බිහිවූ "පෙට්රෝ-ඩොලර්" (Petrodollar) ක්රමය, දශක පහකට වැඩි කාලයක්
ලෝක ආර්ථිකයේ සහ බලශක්ති වෙළෙඳපොළේ ප්රබලතම සාධකය විය. එහෙත්, 2022 වසරේදී ශ්රී ලංකාව මුහුණ දුන් දරුණු ඩොලර් අර්බුදය සහ ඉන්ධන හිඟය මඟින් පෙන්වා දුන්නේ, එක් මුදල් ඒකකයක් මත පමණක් යැපීමේ ඇති භයානක ආර්ථික අවදානමයි.
රුසියාව විසින් ශ්රී ලංකාවට රූබල් (Ruble) හෝ යුවාන් (Yuan) මඟින් ගෙවීමේ පදනම මත ඉන්ධන ලබාදීමට එකඟ වීම සහ රුසියාවේ 'මීර්' (MIR) ජාතික ගෙවුම් පද්ධතිය ශ්රී ලංකාවේ ලංකාපේ (LankaPay) හරහා ක්රියාත්මක කිරීමට යෝජනා වීම, හුදෙක් ආර්ථික ගනුදෙනුවක් පමණක් නොව, එය බරපතල භූ-දේශපාලනික (Geopolitical) හැරවුම් ලක්ෂ්යයකි. පහතින් දැක්වෙන්නේ මෙම තත්ත්වය පිළිබඳ ආර්ථික විද්යාත්මක සහ භූ-දේශපාලනික විශ්ලේෂණයකි.
1. ශ්රී ලංකාවේ ඉන්ධන පරිභෝජනයේ ඓතිහාසික පසුබිම සහ අර්බුදයේ මූලයන්
ශ්රී ලංකාවේ ආර්ථික දේහය තුළ ඉන්ධන යනු හුදෙක් බලශක්ති ප්රභවයක් පමණක් නොව, සමස්ත සාර්ව ආර්ථිකයම (Macroeconomy) මෙහෙයවන ප්රබලතම සාධකයකි. අතීතයේ පටන් ශ්රී ලංකාවේ ඉන්ධන පරිභෝජනය සහ ආනයන ඉතිහාසය දෙස බැලීමේදී එය ගෝලීය දේශපාලන හැලහැප්පීම් සමඟ සෘජුවම බැඳී පවතින බව පෙනී යයි.
70 දශකයේ ස්වර්ණමය යුගය සහ 1973 ලෝක තෙල් අර්බුදය:
1970 දශකයේ මුල් භාගය වන විට ශ්රී ලංකාවේ (එවකට ලංකාවේ) තෙල් පරිභෝජනය සාපේක්ෂව අඩු මට්ටමක පැවති අතර, පෙට්රල් ලීටරයක මිල සත 90 ක් හෝ රුපියලක් වැනි ඉතා සුළු මුදලක් විය. ලෝක වෙළෙඳපොළේ ද බොරතෙල් බැරලයක් ඩොලර් 2.50 - 3.00 ක් වැනි අවම අගයක පැවතිණි. එහෙත් 1973 දී ඊශ්රායලය සහ අරාබි රටවල් අතර ඇති වූ ‘යොම් කිපූර්’ (Yom Kippur) යුද්ධයත් සමඟ මැදපෙරදිග "ඔපෙක්" (OPEC) සංවිධානය විසින් බටහිර රටවලට තෙල් තහනමක් (Oil Embargo) පැනවීමත් සමඟ, මාස කිහිපයක් තුළ ලෝක තෙල් මිල සිවු ගුණයකින් ඉහළ ගියේය. මෙහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ශ්රී ලංකාව තුළ ද ඉන්ධන මිල 100% කින් පමණ ඉහළ ගිය අතර, එවකට පැවති රජයට පවා ඉන්ධන සීමා කිරීමට සහ දැඩි ආර්ථික පාලනයකට නතු වීමට සිදුවිය.
පරිභෝජනය ඉහළ යාම සහ ඩොලරය මත යැපීම:
1977 විවෘත ආර්ථිකය හඳුන්වා දීමත් සමඟ මෙරට වාහන ආනයනය ශීඝ්රයෙන් ඉහළ ගියේය. එසේම, 1990 දශකයේ අගභාගයේදී ඇති වූ විදුලි අර්බුදයත් සමඟ ජල විදුලිය මත යැපුණු ශ්රී ලංකාව, තාප විදුලි බලාගාර (Thermal Power) වෙත යොමු විය. මේ හේතුවෙන් දිනෙන් දින ඉහළ යන ඛනිජ තෙල් ඉල්ලුම සපුරාලීම සඳහා ශ්රී ලංකාවට තම අපනයන ආදායමෙන් අතිවිශාල ප්රතිශතයක් ඩොලර් වලින් ගෙවීමට සිදුවිය.
2022 වසරේදී ශ්රී ලංකාව මුහුණ දුන් ඓතිහාසික ඉන්ධන සහ ආර්ථික අර්බුදය යනු මෙම 'ඩොලරය මත යැපෙන' ක්රමවේදයේ බිඳවැටීමේ කූටප්රාප්තියයි. කිලෝමීටර් ගණන් දිගු පෝලිම් සහ රුපියල් 470 දක්වා ඉහළ ගිය පෙට්රල් මිල මඟින් පෙන්වා දුන්නේ, විකල්ප මුදල් ඒකක හෝ ගෙවුම් ක්රමවේදයන් නොමැතිව එක් ගෝලීය මුදල් ඒකකයක් (USD) මත පමණක් යැපීමේ ඇති ආර්ථික අවදානමයි.
2. මීර් (MIR) කාඩ්පත සහ විකල්ප මුදල් භාවිතය: ආර්ථික විද්යාත්මක තක්සේරුව
වත්මන් ගෝලීය තත්ත්වය හමුවේ රුසියාව විසින් ශ්රී ලංකාවට රූබල් (Ruble), යුවාන් (Yuan) හෝ ශ්රී ලංකා රුපියල් (LKR) හරහා ඉන්ධන ලබාදීමට සහ තම ජාතික ගෙවුම් පද්ධතිය වන MIR කාඩ්පත ශ්රී ලංකාවේ ලංකාපේ (LankaPay) ජාලයට සම්බන්ධ කිරීමට යෝජනා කර ඇත. මෙය ආර්ථික විද්යාත්මකව මානයන් කිහිපයකින් විශ්ලේෂණය කළ හැක:
- සංචාරක කර්මාන්තයේ ප්රසාරණය:
රුසියාව යනු ශ්රී ලංකාවේ ප්රධානතම සංචාරක වෙළෙඳපොළකි. ජාත්යන්තර සම්බාධක නිසා Visa/Mastercard භාවිත කළ නොහැකි රුසියානුවන්ට MIR හරහා ලංකාවේදී ගනුදෙනු කිරීමට හැකිවීම, මෙරටට ඍජුවම විදේශ විනිමය ගෙන එන ප්රබල උත්තේජකයක් වනු ඇත.
- ආනයන බිල පියවීමේ නම්යශීලීභාවය (Flexibility in Import Bills):
අපගේ මුළු ආනයන වියදමෙන් 20% කට වඩා වැය වන්නේ ඉන්ධන සඳහාය. එය ඩොලර් වලින් ගෙවීම වෙනුවට රුසියානු හෝ චීන මුදල් ඒකකයකින් ගෙවීමට හැකිවීම, මහ බැංකුවේ විදේශ විනිමය සංචිත (Forex Reserves) මත ඇති පීඩනය සැහැල්ලු කරයි.
- ප්රායෝගික ආර්ථික අභියෝග (The Economic Catch):
රුසියාව ශ්රී ලංකා රුපියල් (LKR) වලින් ගනුදෙනු කිරීමට යම් එකඟතාවක් පළ කළද, රුපියල ජාත්යන්තරව පරිවර්තනය කළ හැකි (Freely Convertible) මුදල් ඒකකයක් නොවේ. එබැවින් රුසියාවට එම මුදල් නැවත ශ්රී ලංකාව තුළම ආයෝජනය කිරීමට හෝ ලංකාවෙන් භාණ්ඩ (උදා: තේ) මිලදී ගැනීමට සිදුවේ. මෙය 'භාණ්ඩ හුවමාරු' (Barter System) ක්රමයේ නවීන මුහුණුවරකි.
3. පෙට්රෝ-ඩොලරයේ (Petrodollar) අවසානය සහ භූ-දේශපාලනික බල අරගලය
1974 දී ඇමෙරිකානු ජනාධිපති රිචඩ් නික්සන් සහ සෞදි අරාබියේ ෆයිසාල් රජු අතර ඇතිවූ ගිවිසුම හරහා උපත ලැබූ "පෙට්රෝ-ඩොලර්" ඒකාධිකාරිය මේ වන විට බරපතල අර්බුදයකට ලක්ව ඇත.
- නිර්ඩොලරීකරණ ක්රියාවලිය (De-dollarization):
රුසියාව-යුක්රේන යුද්ධයත් සමඟ බටහිර රටවල් රුසියාව SWIFT පද්ධතියෙන් ඉවත් කළේය. එයට ප්රතිචාර ලෙස රුසියාව චීනය සමඟ එක්ව BRICS සංවිධානය හරහා ඩොලරය මඟහැර යුවාන් සහ රූබල් මඟින් තෙල් වෙළෙඳාම ආරම්භ කර ඇත. සෞදි අරාබිය පවා අඩ සියවසකට පසු ප්රථම වතාවට වෙනත් මුදල් ඒකක වලින් තෙල් විකිණීමට විවෘත වී සිටී.
- ඇමෙරිකානු සම්බාධක අවදානම:
MIR කාඩ්පත ලංකාවේ ක්රියාත්මක කිරීමේදී ඇති ප්රධානතම තාර්කික අවදානම වන්නේ ඇමෙරිකානු ද්විතියික සම්බාධක (Secondary Sanctions) ය. MIR පද්ධතිය පාලනය කරන ආයතන දැනටමත් ඇමෙරිකානු සම්බාධක ලැයිස්තුවේ ඇත. ජාත්යන්තර මූල්ය අරමුදල (IMF) මත යැපෙන ශ්රී ලංකාවට එක්වරම ඇමෙරිකාව සහ බටහිර මූල්ය ආයතන කෝප ගැන්වීම ආර්ථික සියදිවි නසාගැනීමක් විය හැක.
4. කලාපීය සමබරතාව: ඉන්දියාවේ හැසිරීමෙන් අප උගත යුතු පාඩම
ඇමෙරිකාව සම්පූර්ණයෙන්ම අතහැර රුසියාව සහ චීනය සමඟ පමණක් එක්විය යුතුද යන තර්කයේදී, කලාපීය බලවතා වන ඉන්දියාවේ ස්ථාවරය අපට කදිම පූර්වාදර්ශයකි.
- ඉන්දියාවේ ද්විත්ව උපායමාර්ගය (Dual Strategy):
බටහිර ලෝකය රුසියාවට තහංචි දමද්දී, ඉන්දියාව බටහිරට හිස නොනමා රුසියාවෙන් අඩු මිලට (Discounted Rate) බොරතෙල් මිලදී ගත්තේය. ඒ සඳහා ඔවුන් ඩොලරය වෙනුවට ඉන්දියානු රුපියල් සහ එමීර් ඩිරාම් (AED) භාවිත කළේය.
- චීන සාධකය:
ඉන්දියාව රුසියාවට සමීප වුවද, තම ජාතික ආරක්ෂාව වෙනුවෙන් කලාපීය ප්රතිවාදියා වන චීනයෙන් ඈත්ව සිටී. එසේම ඉන්දු-පැසිෆික් කලාපය තුළ චීන බලය තුලනය කිරීමට ඇමෙරිකාව සමඟ ‘QUAD’ සංවිධානයේ ප්රබලම සාමාජිකයෙකු ලෙස කටයුතු කරයි.
මෙයින් ගම්ය වන්නේ ඉන්දියාව රුසියාවට හෝ ඇමෙරිකාවට ගැති නොවී, තම රටේ ජාතික අභිලාෂයන් මුදුන් පමුණුවා ගන්නා "ප්රායෝගික නොබැඳි ප්රතිපත්තියක්" (Pragmatic Multi-alignment) අනුගමනය කරන බවයි.
5. නිගමනය සහ ආර්ථික විද්යාත්මක නිර්දේශ
ව්ලැඩිමීර් පුටින් වැනි ජාතිකවාදී සහ බටහිර බලපෑම්වලට යටත් නොවන ශක්තිමත් නායකත්ව ලක්ෂණ දියුණු වෙමින් පවතින රටවලට අවශ්ය බව සත්යයකි. එහෙත්, ශ්රී ලංකාව වැනි භූගෝලීය වශයෙන් සංවේදී සහ අපනයන මත යැපෙන කුඩා ආර්ථිකයකට එක් කඳවුරක් සපුරා ප්රතික්ෂේප කර තවත් කඳවුරකට සීමා වීම ප්රායෝගික නැත.
- අපනයන යථාර්ථය:
ශ්රී ලංකාවේ ප්රධානතම විදේශ විනිමය උපයන මාර්ග වන ඇඟලුම් සහ තේ සඳහා ප්රධානතම ගැනුම්කරුවන් වන්නේ ඇමෙරිකාව සහ යුරෝපා සංගමයයි (EU). එමනිසා බටහිර කඳවුර සපුරා ඉවත් කිරීම යනු මෙරට ආර්ථිකයේ කොඳු නාරටිය බිඳ දැමීමකි.
- රාජ්ය තාන්ත්රික සමබරතාව:
ශ්රී ලංකාවේ විදේශ ප්රතිපත්තිය විය යුත්තේ "ආර්ථික වාසිය පදනම් කරගත් බහු-පාර්ශ්වීය සබඳතා" ගොඩනැගීමයි. රුසියාවෙන් අඩු මිලට ඉන්ධන ලබාගැනීමත්, සංචාරකයින් සඳහා MIR ජාලය සුපරීක්ෂාකාරීව හඳුන්වා දීමත් සිදු කරන අතරම, බටහිර රටවල් සමඟ ඇති වෙළෙඳ සහ මූල්ය සබඳතා ද පවත්වා ගත යුතුය.
අවසාන වශයෙන්, ඩොලරයේ ආධිපත්යය බිඳවැටෙමින් පවතින මෙම සංක්රාන්තික සමයේදී, ශ්රී ලංකාවට අවශ්ය වන්නේ හැඟීම්බර දේශපාලන තීරණ නොව, ලෝක බලවතුන්ගේ ගැටුම් මැද තමන්ගේ ආර්ථික ආරක්ෂාව තහවුරු කරගන්නා තියුණු සහ බුද්ධිමත් මූල්ය උපායමාර්ගයකි.
6.දෘෂ්ටිවාදයන්ගේ අවසානය සහ ලාභය මත පදනම් වූ නව ලෝක රටාව
අවසාන වශයෙන් අප වටහා ගත යුතු ප්රබලතම යථාර්ථය වන්නේ, වත්මන් ගෝලීය දේශපාලනය තුළ ඈත අතීතයේ (විශේෂයෙන්ම සීතල යුද්ධ සමයේ) පැවති අන්දමේ "ධනවාදී කඳවුර" (Capitalist Bloc) සහ "සමාජවාදී හෝ වාමවාදී කඳවුර" (Socialist/Leftist Bloc) යනුවෙන් පැහැදිලි දෘෂ්ටිවාදීමය බෙදීමක් තවදුරටත් නොමැති බවයි. අද වන විට එම සාම්ප්රදායික කඳවුරු දෙක වෙනුවට මුළු ලෝකයම ගමන් කරමින් සිටින්නේ ලාභ අනුපාතිකය (Profit Rate) මුල්කරගත් තනි "ගෝලීය වෙළෙඳපොළ කඳවුරක්" දෙසටය.
මෙහිදී ඇමෙරිකාව, චීනය හෝ රුසියාව යන කුමන ගෝලීය බලවතෙකු වුවද ක්රියාත්මක වන්නේ හුදු පරාර්ථකාමී මිත්රත්වයන් හෝ දෘෂ්ටිවාදයන් මත නොව, ශුද්ධ වූ ආර්ථික න්යායපත්ර මතය. එහිදී ඔවුන්ගේ එකම අරමුණ වන්නේ තම ආර්ථික ලාභය වර්ධනය කරගත හැකි නව වෙළෙඳපොළවල් නිර්මාණය කරගැනීම, මූල්ය සහ සම්පත් හරහා වෙනත් රාජ්යයන් තමන් වෙත නතු කරගැනීම (Subjugation) සහ ලෝක ආර්ථිකයේ බලය සියතට ගැනීමයි. ඩොලරය වෙනුවට යුවාන් හෝ රූබල් ලෝකයට හඳුන්වා දීම පිටුපස ඇත්තේ ද සමාජවාදී සහෝදරත්වය නොව, ඇමෙරිකාව සතු මූල්ය ඒකාධිකාරිය බිඳ දමා එම ලාභදායී වෙළෙඳපොළ බලය තමන් වෙත නතු කරගැනීමේ චීන-රුසියානු උපායමාර්ගයයි.
එබැවින්, ශ්රී ලංකාව වැනි දියුණු වෙමින් පවතින රටක් MIR කාඩ්පත, යුවාන්, රූබල් හෝ ඩොලරය යන කුමන මූල්ය විකල්පයක් තෝරා ගත්තද, ඒ කිසිදු බලවතෙකු අපව ගලවා ගැනීමට පැමිණෙන "මිතුරෙකු" ලෙස සිතීම මුලාවකි. ඒ වෙනුවට, මෙම නව ලාභ-කේන්ද්රීය ලෝක රටාව තුළ අපගේ ජාතික සම්පත් සහ ස්වෛරීභාවය පාවා නොදී, ශ්රී ලංකාවේ ආර්ථික ප්රතිලාභය (Economic Interest) උපරිම කරගත හැකි ආකාරයෙන් මේ සියලු කඳවුරු සමග ගනුදෙනු කිරීමේ ප්රායෝගික හා බුද්ධිමත් රාජ්ය තාන්ත්රික කලාව අප වහා ප්රගුණ කළ යුතුව ඇත. සියල්ලටම වඩා තම රටට ගැලපෙන තිරසර පරිභෝජන රටාවක් (Sustainable Consumption Pattern) හඳුනාගැනීම සහ එය ප්රායෝගිකව ක්රියාත්මක කිරීම, ගෝලීය වෙළෙඳපොළ බලවේග විසින් අපව මෙහෙයවීමෙන් යම් දුරකට හෝ ගැලවී සිටීමට ඇති මහඟුතම මාර්ගය වනු ඇත.
#සමාරා පරණවිතාන
