වර්තමානයේ මැදපෙරදිග කලාපය තුළ උත්සන්න වී ඇති ඉරාන-ඊශ්රායල ගැටුම දෙස ලෝකය බලා සිටින්නේ තවත් එක්
කලාපීය හෝ ආගමික එදිරිවාදිකමක ප්රතිඵලයක් ලෙසිනි. එහෙත් නවීන භූ දේශපාලනික විශ්ලේෂණ සහ විදෙස් මාධ්ය වාර්තා ගැඹුරින් අධ්යයනය කිරීමේදී පෙනී යන්නේ, මෙම ගැටුම පිටුපස ක්රියාත්මක වන්නේ ඊට වඩා බෙහෙවින් විශාල වූත්, සංකීර්ණ වූත් ගෝලීය මෙහෙයුමක් බවයි.
එය ලෝකයේ එකම සුපිරි බලවතා ලෙස සිය ආධිපත්යය (Hegemony) පවත්වා ගැනීමට ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය දියත් කර ඇති දැවැන්ත වක්ර යුද්ධයකි.
විශේෂයෙන්ම ඇමෙරිකානු පරිපාලනයේ මැදිහත්වීම හමුවේ, ඉරානය ඉලක්ක කරගත් ප්රහාරයන්හි සැබෑ ඉලක්කය වන්නේ ටෙහෙරානය නොව, ආර්ථික දැවැන්තයෙකු ලෙස නැගී එන බීජිං නුවරයි.
'බලශක්ති හිරකිරීමේ න්යාය' (Energy Squeeze Doctrine)
දශක ගණනාවක් තිස්සේ ඉරානයට එරෙහි ඇමෙරිකානු ප්රතිපත්තිය ගොඩනැගී තිබුණේ 'න්යෂ්ටික අවි ව්යාප්තිය වැළැක්වීම' යන පදනම මතය. එහෙත් වර්තමානය වන විට එය ඍජු ආර්ථික සීමාකිරීමේ උපායමාර්ගයක් (Economic Containment) දක්වා පරිවර්තනය වී ඇත.
චීනය යනු ලෝකයේ විශාලතම බොරතෙල් ආනයනකරු වේ. ඔවුන්ගේ ශීඝ්ර කාර්මික සහ හමුදාමය වර්ධනය සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ රඳා පවතින්නේ ඉරානයෙන් සහ වෙනිසියුලාවෙන් ලැබෙන මිල අඩු, සම්බාධක පැනවූ බොරතෙල් මතය. ඉරානයේ ඛනිජ තෙල් යටිතල පහසුකම් ඉලක්ක කිරීම හරහා ඇමෙරිකාව උත්සාහ කරන්නේ චීනයේ ආර්ථික එන්ජිමට අවශ්ය ඉන්ධන සැපයුම කපා හැරීමටයි. 2026 මුල් භාගයේදී වෙනිසියුලාවේ නිකොලස් මදුරෝ රජය පෙරළා දැමීම ද මෙහිම එක් සාර්ථක පූර්වාදර්ශයකි. එමගින් චීනයට ලැබුණු ලාභදායී තෙල් සැපයුම නතර කර, ඩොලර් භාවිතයෙන් පමණක් සහ අනුමත සමාගම් හරහා තෙල් මිලදී ගැනීමට චීනයට බල කිරීම ඇමෙරිකාවේ ප්රධාන අරමුණ විය.
ඩොලරයේ ආධිපත්යය ආරක්ෂා කිරීමේ සටන
මෙම ගැටුමේ තවත් ප්රධාන, එහෙත් නොපෙනෙන ඇමෙරිකානු අරමුණක් වන්නේ ගෝලීය මූල්ය පද්ධතිය තුළ ඇමෙරිකානු ඩොලරයේ ආධිපත්යය (Petrodollar Status Quo) රැකගැනීමයි. චීනය, රුසියාව සහ ඉරානය එක්ව 'පෙට්රෝ-යුවාන්' (Petroyuan) වැනි දේශීය මුදල් ඒකක හරහා තෙල් ගනුදෙනු කිරීමට දරන උත්සාහය ඇමෙරිකානු ආර්ථිකයට එල්ල වූ ඍජු හා මාරාන්තික තර්ජනයකි.
ඉරානය මත යුදමය හා ආර්ථික පීඩනය යෙදීමෙන් සහ ඔවුන්ගේ සම්පත් විනාශ කිරීමෙන්, ඩොලරයෙන් පරිබාහිරව සිදුවන මෙම බලශක්ති ගනුදෙනු මාර්ග අඩාල කිරීමට ඇමෙරිකාව උත්සාහ කරයි. චීනය සමග ඍජු යුද්ධයකට පැටලීම විනාශකාරී වන බැවින්, මෙවැනි 'බලශක්ති අවහිර කිරීම්' හරහා එක් වෙඩි උණ්ඩයක් හෝ නොතබා චීන ආර්ථිකය දුර්වල කිරීම ඇමෙරිකානු උපායමාර්ගයයි.
ඊශ්රායලයේ කලාපීය න්යායපත්රය සහ ඇමෙරිකානු අනුග්රහය
වත්මන් ගැටුමේදී ඊශ්රායලය සහ අග්රාමාත්ය බෙන්ජමින් නෙතන්යාහු ක්රියාත්මක වන්නේ හුදෙක් ආත්මාරක්ෂාව සඳහා පමණක් නොවේ; ඔවුන් මෙම ගෝලීය ඇමෙරිකානු න්යායපත්රය සිය වාසියට හරවාගෙන ඇත.
නෙතන්යාහු සිය දේශීය දේශපාලන පැවැත්ම තහවුරු කර ගැනීම සඳහා ඉරාන තර්ජනය මනාව භාවිතා කරන අතරම, ඇමෙරිකාවේ "චීන-විරෝධී" බලශක්ති උපායමාර්ගයට මුවා වී කලාපීය ආධිපත්යය පැතිරවීමට කටයුතු කරයි. සිරියාව, ලෙබනනය සහ ඉරානය හරහා විහිදෙන 'ෂියා අඩසඳ' (Shiite Crescent) දුර්වල කරමින් මැදපෙරදිග කලාපයේ එකම සුපිරි බලවතා වීමට ඊශ්රායලය දරන උත්සාහයට, අවශ්ය යුද ආධාර සහ රාජ්ය තාන්ත්රික ආවරණය ලබා දෙමින් ඇමෙරිකාව තිරය පිටුපස සිට ක්රියාකාරීව සහාය දක්වයි.
උපායමාර්ගික බූමරංගය: ලෝක සාමයට ඇති තර්ජනය
කෙසේ වෙතත්, බලශක්ති සැපයුම අවහිර කරමින් චීනය දුර්වල කිරීමේ මෙම ඇමෙරිකානු "පරිපූර්ණ සැලැස්ම" මේ වන විට සමස්ත ලෝක සාමයම බරපතල අවදානමකට ලක් කර ඇත. ඉතිහාසය සාක්ෂි දරන පරිදි, ප්රතිවාදියෙකු පාලනය කිරීමට යොදන උපක්රම බොහෝ විට තමන්ටම එරෙහිව ක්රියාත්මක වන 'බූමරංගයක්' (Strategic Boomerang) විය හැකිය.
මෙම ගැටුම පාලනයෙන් ගිලිහී ගොස් පුළුල් කලාපීය යුද්ධයක් දක්වා වර්ධනය වුවහොත්, ඉන් ඇතිවන ගෝලීය බලශක්ති කම්පනය චීනයට පමණක් නොව බටහිර ලෝකයේ ආර්ථිකයටම විනාශකාරී ලෙස බලපෑ හැකිය. සමස්තයක් ලෙස ගත් කල, මැදපෙරදිග වත්මන් ලේ වැගිරීම් පිටුපස ඇත්තේ, 21 වැනි සියවසේ ලෝක බලවතා කවුරුන්ද යන්න තීරණය කරන අතිශය භයානක 'බලශක්ති ආධිපත්යය' පිළිබඳ සැඟවුණු යුද්ධයකි. ලෝක සාමයේ අනාගතය රැඳී ඇත්තේ මෙම භූ දේශපාලනික සූදුවේ අවසන් ප්රතිඵලය මතය.
