පසුගිය පෙබරවාරි 28 වැනිදා ඇමරිකාව සහ ඊශ්රායලය එක්ව ඉරානයට එරෙහිව ආරම්භ කළ
යුද්ධය මේ වන විට ගෝලීය ආර්ථිකයට මෙන්ම ජාත්යන්තර දේශපාලනයට ද දැඩි බලපෑමක් එල්ල කරමින් තිබේ.
කෙසේ වෙතත්, ඉරානයේ ප්රධාන බලශක්ති යටිතල පහසුකම් ඉලක්ක කර ගනිමින් එල්ල කිරීමට සැලසුම් කර තිබූ දැවැන්ත හමුදා ප්රහාරය අප්රේල් 6 වැනිදා දක්වා කල් දැමීමට ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් තීරණය කර ඇත. මෙම පියවරත් සමග, ඔහු දැඩි ජාත්යන්තර හා ආර්ථික පීඩනය හමුවේ සිය තීරණවලින් "ආපසු හැරෙමින්" සිටින්නේද යන ගැටලුව මේ වන විට විචාරකයින් විසින් මතු කරනු ලබයි.
ප්රහාරය කල් දැමීම සහ පරස්පර ප්රකාශ
ඉරානයේ විදුලිබල පද්ධතිය විනාශ කරන බවට ට්රම්ප් මුලින්ම තර්ජනය කළේ ඉරිදා දිනයේදීය. ඒ ලෝකයේ බොරතෙල් සැපයුමෙන් පහෙන් එකකට වඩා ගමන් ගන්නා 'හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය' (Strait of Hormuz) පැය 48ක් ඇතුළත විවෘත නොකළහොත් දැවැන්තම බලාගාරයෙන් ආරම්භ කර ප්රහාර එල්ල කරන බව පවසමිනි.
නමුත් මේ වන විට එම තීරණය කිහිප වරක්ම වෙනස් වී ඇත:
- පළමු කල් දැමීම: සඳුදා දිනයේදී, ඉරානය සමග "සාර්ථක සාකච්ඡා" පැවැත්වෙන බව පවසමින් ප්රහාරය දින 5කින් කල් දැමීය.
- දෙවන කල් දැමීම: ඉරාන රජයේ ඉල්ලීම පරිදි සාකච්ඡා සඳහා ඉඩ ලබා දෙමින් ප්රහාරය 2026 අප්රේල් 6 වැනිදා රාත්රී 8.00 දක්වා කල් දමන බව ට්රම්ප් 'Truth Social' ඔස්සේ නිවේදනය කළේය.
කෙසේ වෙතත්, ඇමරිකාව සමග කිසිදු සාකච්ඡාවක් සිදු නොවන බව පවසන ඉරානය, ට්රම්ප්ගේ මෙම ප්රකාශ මුළුමනින්ම ප්රතික්ෂේප කර තිබේ. එමෙන්ම තම බලශක්ති පද්ධතියට ප්රහාරයක් එල්ල වුවහොත් කලාපය පුරා ප්රතිප්රහාර දැඩි කරන බවටද ඔවුන් අනතුරු අඟවා ඇත.
ගෝලීය ආර්ථිකයට එල්ල වී ඇති කම්පනය
ට්රම්ප්ගේ ප්රහාර කල් දැමීමේ නිවේදනයත් සමග ලෝක වෙළෙඳපොළේ යම් උච්චාවචනයන් දක්නට ලැබුණි:
- බොරතෙල් මිල: බැරලයක් ඩොලර් 108ක් පමණ වූ බ්රෙන්ට් බොරතෙල් මිල, නිවේදනයෙන් පැයක් ඇතුළත ඩොලර් එකකින් පමණ පහත වැටුණි.
- කොටස් වෙළෙඳපොළ: යුද බිය සහ ප්රධාන තාක්ෂණික සමාගම්වල (විශේෂයෙන් Meta සමාගමේ) පසුබෑම හේතුවෙන් ඇමරිකානු කොටස් වෙළෙඳපොළ දැඩි පසුබෑමකට ලක්විය. Nasdaq දර්ශකය 2.4% කින්ද, S&P 500 දර්ශකය 1.7% කින්ද, Dow Jones දර්ශකය 1% කින්ද පහත වැටී ඇත.
යුද අපරාධ චෝදනා සහ ජාත්යන්තර පීඩනය
ට්රම්ප් මෙම ප්රහාරය කල් දැමීමට හේතු වී ඇති ප්රබලතම සාධකයක් ලෙස මානව හිමිකම් සංවිධානවලින් එල්ල වන දැඩි විරෝධය පෙන්වා දිය හැක. ඇම්නෙස්ටි ජාත්යන්තරය (Amnesty International) ඇතුළු සංවිධාන පෙන්වා දෙන්නේ සිවිල් ජනතාවට අත්යවශ්ය විදුලිබල පද්ධති ඉලක්ක කර ගැනීම "යුද අපරාධයක්" විය හැකි බවයි. රුසියානු ජනාධිපති ව්ලැදිමීර් පුටින් යුක්රේනයේ බලශක්ති පද්ධතිවලට ප්රහාර එල්ල කිරීම සම්බන්ධයෙන් ජාත්යන්තර අපරාධ අධිකරණය විසින් වරෙන්තු නිකුත් කර ඇති පසුබිමක, ඇමරිකාවද එවැනිම ඉරණමකට මුහුණ දීමේ අවදානමක් පවතී.
"උත්තරීතර නායක" තනතුර පිළිබඳ ආන්දෝලනාත්මක ප්රකාශය
මේ අතර ට්රම්ප් රිපබ්ලිකන් පක්ෂයේ අරමුදල් රැස් කිරීමේ උත්සවයකදී සිදුකළ ප්රකාශයක් ලෝකයේම අවධානයට ලක්ව තිබේ. ඔහු කියා සිටියේ, ඉරානයේ මීළඟ "උත්තරීතර නායකයා" (Supreme Leader) බවට පත්වන ලෙස ඉරාන නායකයින් තමාට නිල නොවන අයුරින් යෝජනා කළ බවත්, තමන් එය කාරුණිකව ප්රතික්ෂේප කළ බවත්ය. ඉරානය විසින් මෙම ප්රකාශයද තරයේ ප්රතික්ෂේප කර ඇත.
මේ වන විට ඉරාන වැසියන් 1,937ක් සහ ඇමරිකානු හමුදා සාමාජිකයින් 13 දෙනෙකු ජීවිතක්ෂයට පත්ව ඇති මෙම යුද්ධය අවසන් වන බවට කිසිදු පැහැදිලි සලකුණක් නොමැත. ට්රම්ප් ඉරානය තමන් ඉදිරියේ "බැගෑපත් වන" බව පුන පුනා පැවසුවද, ප්රහාරය දිගින් දිගටම කල් දැමීම හරහා ගම්ය වන්නේ ඇමරිකාවට කලාපීය සහ ජාත්යන්තර වශයෙන් දැඩි පීඩනයකට මුහුණ දීමට සිදුව ඇති බවයි. හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය විවෘත කර ගැනීම සඳහා මිත්ර රටවලින් සහාය ඉල්ලුවද නේටෝ (NATO) රටවලින් පවා ඊට නිසි ප්රතිචාරයක් ලැබී නොමැත. එබැවින්, ට්රම්ප්ගේ මෙම "පසුබැසීම" සාකච්ඡා සඳහා වන අවංක උත්සාහයක්ද, නැතහොත් ජාත්යන්තර හා ආර්ථික පීඩනය හමුවේ තාවකාලිකව ගත් උපායමාර්ගික පසුබැසීමක්ද යන්න ඉදිරි දින කිහිපය තුළ තීරණය වනු ඇත.
#නිරෝමී
