ගල් අඟුරු අර්බුදය: හදිසි මිලදී ගැනීම් සහ මතුව ඇති බරපතල ගැටළු - විමර්ශනාත්මක විග්රහයක්!
ලංකා ගල් අඟුරු සමාගම (LCC) සහ බලශක්ති අමාත්යංශය මැදිහත්ව සිදු කරන ලද
දීර්ඝකාලීන ගල් අඟුරු ටෙන්ඩරය (Long-term tender) සම්බන්ධයෙන් මතුව ඇති ගුණාත්මකභාවය පිළිබඳ ගැටළු හේතුවෙන්, 2026 වසරේ මුල් භාගයේදී ශ්රී ලංකාව නැවතත් බලශක්ති අර්බුදයක අද්දරට පැමිණ තිබේ.
මේ පිළිබඳව විශ්ලේෂණාත්මක විග්රහය පහත පරිදි වේ.
1. කැබිනට් මණ්ඩලයේ තීරණය සහ හදිසි පියවර
පවතින මතභේදාත්මක තත්ත්වය හමුවේ ගල් අඟුරු සැපයුම අඩාල වුවහොත් ඊට මුහුණ දීම සඳහා හදිසි මිලදී ගැනීමක් (Emergency Procurement) ලෙස ගල් අඟුරු මෙට්රික් ටොන් 300,000ක් මිලදී ගැනීමට කැබිනට් අනුමැතිය හිමිව ඇත.
- අරමුණ: දැනට ක්රියාත්මක ටෙන්ඩරය අසාර්ථක වුවහොත් විදුලි බලාගාර අඩාල වීම වැළැක්වීම.
- ක්රමවේදය: මෙය "Spot Tender" (එවෙලේ මිලදී ගැනීමක්) නොවන අතර, ලියාපදිංචි සැපයුම්කරුවන් අතර පමණක් කැඳවන සීමිත ටෙන්ඩරයකි.
- තත්ත්වය: මෙය ක්රියාත්මක කරන්නේ අත්යවශ්ය වුවහොත් පමණක් බව බලශක්ති අමාත්යාංශයේ ලේකම් මහාචාර්ය උදයංග හේමපාල මහතා තහවුරු කර ඇත.
2. Trident Chemphar ටෙන්ඩරය සහ ගුණාත්මකභාවය පිළිබඳ අර්බුදය
2025 දෙසැම්බර් සිට 2026 අප්රේල් දක්වා මෙට්රික් ටොන් 1,500,000ක් සැපයීම සඳහා Trident Chemphar සමාගමට ටෙන්ඩරය ලබා දී ඇති අතර, මේ වන විට ලැබී ඇති මුල් නැව්ගත කිරීම් දෙකෙහිම ගුණාත්මකභාවය බරපතල ලෙස ප්රශ්න කෙරේ.
Cotecna වාර්තාවට අනුව විද්යාත්මක දත්ත විශ්ලේෂණය:
|
පරාමිතිය |
සම්මත අගය (නියමිත ප්රමිතිය) |
නැව්ගත කිරීම 01 |
නැව්ගත කිරීම 02 |
තත්ත්වය |
|
දළ කැලරි අගය (GCV) |
5,900 kcal/kg ට වඩා වැඩි විය යුතුය |
6,032 kcal/kg |
6,535 kcal/kg |
පිළිගත හැක |
|
අළු ප්රතිශතය (Ash) |
16% ට වඩා අඩු විය යුතුය |
22.42% (ඉතා ඉහළයි) |
16.67% (සීමාව ඉක්මවයි) |
ප්රතික්ෂේපිතයි |
විශ්ලේෂණය:
වාර්තා පෙන්වා දෙන පරිදි පළමු නැව්ගත කිරීම පමණක් නොව, දෙවන නැව්ගත කිරීමේදී ද අළු ප්රතිශතය (Ash Content) නියමිත 16% සීමාව ඉක්මවා ඇත. එසේ තිබියදී LCC සභාපතිවරයා දෙවන නැව්ගත කිරීමේ "ගුණාත්මක ගැටළුවක් නැතැයි" පැවසීම තාක්ෂණික දත්තවලට පටහැනි මෙන්ම සැකසහිත ප්රකාශයකි.
3. ගිවිසුම අහෝසි කිරීමට ඇති නීතිමය පසුබිම
ගල් අඟුරු සැපයුම් ගිවිසුමට අනුව, ශ්රී ලංකා රජයට මෙම ගිවිසුම අහෝසි කිරීමට පූර්ණ බලතල ඇත.
- වගන්තිය 5.2 (LCC Reject Value): පරීක්ෂණ වාර්තා අනුව නැව්ගත කිරීම් දෙකක් (02) නියමිත ප්රමිතියට (Tolerance limits) පිටින් ඇත්නම් ගිවිසුම අහෝසි කළ හැක. දැනටමත් නැව් දෙකම අළු ප්රතිශතය අතින් අසමත් වී ඇති බව දත්ත සාක්ෂි දරයි.
- වගන්තිය 3.11 (Termination): දින 30ක ලිඛිත දැනුම්දීමක් මගින් ගිවිසුම අහෝසි කිරීමට පාර්ශවයන්ට ඉඩ ඇත.
4. ශ්රී ලංකාව "කුණු ගල් අඟුරු" ගොඩබිමක් (Dumping Yard) වීම
මෙම තත්ත්වය හමුවේ මතුවන බරපතලම ඛේදවාචකය වන්නේ ආර්ථික හා පාරිසරික හානියයි:
- ප්රති-අපනයන නොහැකියාව: ශ්රී ලංකාවට බාල ගල් අඟුරු ප්රති-අපනයනය (Re-export) කිරීමට පහසුකම් නොමැත. එනම් ගෙන්වන ලද ඕනෑම කුණු කන්දක් මෙහිම ගොඩගැසීමට සිදුවේ.
- තාක්ෂණික හානිය: ඉහළ අළු ප්රතිශතයක් සහිත ගල් අඟුරු භාවිතය නොරොච්චෝලේ බලාගාරයේ බොයිලේරු සහ යන්ත්ර සූත්රවලට දැඩි හානි පමුණුවන අතර, එය නිතර බිඳවැටීම් (Breakdowns) වලට හේතු වේ.
- මූල්ය අපරාධය: ගුණාත්මකභාවය අඩු ගල් අඟුරු සඳහා වෙළෙඳපොළේ ඉහළම මිල ගෙවීම ජාතික අපරාධයකි. මිල ගණන් තීරණය විය යුත්තේ ගුණාත්මකභාවය (Quality adjusted price) මත මිස ගිවිසුම්ගත අගය මත පමණක් නොවේ.
5. දේශපාලනික මැදිහත්වීම සහ විසඳුම: ඇමතිවරයා ඉවත් කිරීම එකම විකල්පය ද?
මෙම ගැටලුව හුදෙක් පරිපාලනමය දුර්වලතාවයක් පමණක් නොව, ඉහළ පෙළේ දේශපාලන ආශිර්වාදය සහිතව සිදුවන වංචාවක් බවට විපක්ෂය සහ ක්ෂේත්ර ප්රවීණයන් චෝදනා කරයි.
- වගවීම පැහැර හැරීම: ටෙන්ඩර් පටිපාටිය අහෝසි කිරීමට ප්රමාණවත් සාක්ෂි (වාර්තා දෙකම අසමත්වීම) තිබියදීත්, බලධාරීන් එය ක්රියාත්මක කිරීමට මැලිකමක් දැක්වීම තුළින් අඟවන්නේ අමාත්යාංශ මට්ටමින් ඊට ඉඩක් නොලැබෙන බවයි.
- සභාපතිවරුන්ගේ පරස්පර ප්රකාශ: දත්ත මගින් තහවුරු වන අසමත් වීම් පවා බලධාරීන් විසින් මාධ්ය හමුවේ ප්රතික්ෂේප කිරීම හෝ වසන් කිරීම පිටුපස දේශපාලන හස්තයක් ක්රියාත්මක වන බව පැහැදිලිය.
"මෙම අර්බුදයේ අවසන් ප්රතිඵලය වන්නේ විදුලි පාරිභෝගිකයා මත පැටවෙන දරාගත නොහැකි මූල්ය බරයි. බාල ගල් අඟුරු හේතුවෙන් විදුලි ජනන කාර්යක්ෂමතාව පහත වැටීමත්, විදුලි ඒකකයක් නිපදවීමට වැයවන පිරිවැය අසාමාන්ය ලෙස ඉහළ යාමත් අනිවාර්ය වේ. එමෙන්ම, ප්රමිතියෙන් තොර ගල් අඟුරු නිසා බලාගාර නිතර අක්රිය වුවහොත්, ඒ වෙනුවට අධික මිලැති ඩීසල් විදුලියට මාරුවීමට සිදුවන අතර, මෙම දූෂිත ගනුදෙනු සහ පරිපාලන අකාර්යක්ෂමතාවයේ සමස්ත අලාභය අවසානයේ පියවා ගනු ලබන්නේ අහිංසක ජනතාවගේ විදුලි බිල තවදුරටත් ඉහළ දැමීමෙන් බව අවධාරණය කළ යුතුය."
පවතින තත්ත්වය තුළ, ලංකා ගල් අඟුරු සමාගමේ හෝ නිලධාරීන්ගේ වෙනසක් පමණක් මෙම ගැටලුවට ස්ථිර විසඳුමක් නොවේ. දූෂිත ටෙන්ඩර් ආරක්ෂා කිරීම, ජාතික බලශක්ති සුරක්ෂිතතාව අවදානමකට ලක් කිරීම සහ අඛණ්ඩව සිදුවන මූල්ය අක්රමිකතා සලකා බලන විට, වත්මන් බලශක්ති අමාත්යවරයා එම ධුරයෙන් ඉවත් කිරීම ආණ්ඩුවට ඉතිරිව ඇති එකම සහ වඩාත්ම සාධාරණ විකල්පයයි. එමගින් පමණක් මෙම ගනුදෙනු විනිවිදභාවයකින් යුතුව නැවත සලකා බැලීමටත්, ජනතා විශ්වාසය යළි තහවුරු කිරීමටත් අවස්ථාව ලැබෙනු ඇත.
