ශ්රී ලංකාවේ මත්පැන් ආර්ථිකයේ සැබෑ මුහුණුවර
"අරක්කු නිෂ්පාදකයින්ට ආණ්ඩු පෙරළන්න හයියක් තිබේ" යන්න අප සමාජයේ නිතර අසන්නට ලැබෙන ආන්දෝලනාත්මක කියමනකි. බැලූ බැල්මට මෙය දේශපාලනික ප්රකාශයක් සේ පෙනුණද, ශ්රී ලංකාවේ මත්පැන් කර්මාන්තයේ පිරිවැය, බදු ව්යුහය සහ සමස්ත ආර්ථික දායකත්වය විමසා බලන විට මෙම කියමන පිටුපස සැඟවුණු දැවැන්ත ආර්ථික යථාර්ථයක් ඇති බව මනාව පැහැදිලි වේ.
රටේ රාජ්ය ආදායම් උත්පාදනයේ ප්රබලතම එන්ජිමක් බවට අද වන විට මත්පැන් කර්මාන්තය පත්ව ඇත. මේ, එම කර්මාන්තය ඇතුළාන්තයේ සැඟවුණු ඉලක්කම් සහ දත්ත හරහා දිගහැරෙන ඒ රසවත් කතාවයි.
රුපියල් 3,300 බෝතලයේ සැඟවුණු අයිතිකරුවා
සාමාන්ය පාරිභෝගිකයෙකු රුපියල් 3,300ක් ගෙවා මිලිලීටර් 750 'ගැල්' (Special Arrack) බෝතලයක් මිලදී ගන්නා විට, ඔහු සිතන්නේ ඒ මුළු මුදලම මත්පැන් සමාගමේ සාක්කුවට යන බවයි. නමුත් සැබෑ කතාව එය නොවේ.
එම බෝතලයේ ඇතුළත් එතනෝල්, රසකාරක, වීදුරු බෝතලය, ලේබලය සහ ප්රවාහනය ද ඇතුළුව සමස්ත නිෂ්පාදන වියදම රුපියල් 350 ත් 450 ත් අතර අගයක් පමණි. එනම්, ඔබ ගෙවන මිලෙන් සැබෑ නිෂ්පාදන පිරිවැය නියෝජනය කරන්නේ යන්තම් 11.5% ක් පමණි. එසේනම් ඉතිරි මුදල යන්නේ කාටද? එහි ප්රධානතම කොටස්කරුවා වන්නේ ශ්රී ලංකා රජයයි. ඔබ ගෙවන රුපියල් 3,300 න් 73.7% ක් (එනම් රුපියල් 2,432 ක් පමණ) සෘජුවම රාජ්ය භාණ්ඩාගාරයට බදු ලෙස බැර වේ.
බදු පිට බදු: කැස්කේඩින් බදු දැල
ශ්රී ලංකාවේ මත්පැන් මත බදු අයකරන්නේ එක් ක්රමයකට නොවේ. 2017 න් පසු හඳුන්වා දුන් 'ශුද්ධ ඇල්කොහොල් ලීටරය' (LAA) පදනම් කරගත් ක්රමය යටතේ, මත්පැන්වල සැර වැඩිවන තරමට බද්ද ද ඉහළ යයි.
නිෂ්පාදනය අවසන් වූ පසු, ඒ මත රජයේ විශේෂ සුරාබද්ද පැටවේ. ඉන් නොනැවතී, එම නිෂ්පාදන වියදම සහ සුරාබද්ද යන දෙකෙහිම එකතුව මත නැවතත් 18% ක වැට් බද්දක් (VAT) සහ 2.5% ක සමාජ ආරක්ෂණ දායකත්ව බද්දක් (SSCL) අය කෙරේ. මෙලෙස බදු පිට බදු අයකිරීම නිසා මත්පැන් නිෂ්පාදකයින් අද වන විට රජයේ නිල නොවන ප්රධානතම බදු එකතුකරන්නන් (Tax Collectors) බවට පත්ව ඇත.
කෝටිපතියන් බිහිවන්නේ කෙසේද?
බෝතලයකින් රජයට රුපියල් 2,432 ක් යද්දී, නිෂ්පාදක සමාගමට සියලු මෙහෙයුම් වියදම් ද දරා ඉතිරි වන ශුද්ධ ලාභය රුපියල් 150 ත් 280 ත් අතර කුඩා අගයකි. එසේනම් මත්පැන් සමාගම් මෙතරම් බලවත් වන්නේ කෙසේද?
පිළිතුර සැඟවී ඇත්තේ ඔවුන්ගේ 'අතිවිශාල අලෙවි පරිමාව' (Economies of Scale) තුළයි. උදාහරණයක් ලෙස, මෙරට ප්රමුඛතම සමාගමක් වන DCSL හි 2024/2025 මූල්ය වාර්තාවලට අනුව ඔවුන්ගේ දළ පිරිවැටුම රුපියල් බිලියන 138 කි. එයින් රුපියල් බිලියන 85 ක්ම සුරාබදු ලෙස රජයට ගෙවා ඇත. තනි බෝතලයකින් ලබන සුළු ලාභය, මිලියන ගණනක බෝතල් අලෙවිය හරහා ගුණනය වන විට, සමාගමේ ශුද්ධ ලාභය රුපියල් බිලියන 17 ක දැවැන්ත අගයක් ගෙන තිබේ.
"කාලේ බෝතලයෙන්" දිවෙන ආර්ථිකය
ආර්ථික අර්බුදය සහ බදු ඉහළ යාම හේතුවෙන් මත්පැන් මිල ගණන් අහස උසට නැගීමත් සමග, පාරිභෝගික හැසිරීමද සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වී ඇත. 2024 වර්ෂයේ දත්ත අනුව,
- මිලිලීටර් 750 බෝතල් අලෙවි වී ඇත්තේ මිලියන 29 ක් පමණි.
- නමුත්, මිලිලීටර් 180 කුඩා බෝතල් (Quarter / කාලේ බෝතල්) මිලියන 95 කට වඩා අලෙවි වී තිබේ!
මෙයින් පෙනී යන්නේ සමස්ත නිෂ්පාදනයෙන් 60% කට වඩා නියෝජනය කරන්නේ එදිනෙදා කුලී වැඩ කර මුදල් උපයන සාමාන්ය ජනතාවගේ දෛනික මිලදී ගැනීම් බවයි.
කසිප්පු අවදානම සහ රජයේ පැවැත්ම
ආණ්ඩු පෙරළීමේ කතාව නැවතත් කරළියට එන්නේ මෙතැනදීය. රජය තම ආදායම වැඩිකර ගැනීමේ අරමුණින් මත්පැන් බදු අසීමිතව ඉහළ දැමුවහොත් කුමක් සිදුවේද?
නීත්යානුකූල මත්පැන්වල මිල සාමාන්ය ජනතාවට දැරිය නොහැකි වූ විට, ඔවුන් නීතිවිරෝධී 'කසිප්පු' වැනි විකල්ප වෙත යොමු වීම නොවැළැක්විය හැක. මෙහි අවසන් ප්රතිඵලය වන්නේ රජයට ලැබෙන බිලියන 213 කට අධික සුරාබදු ආදායම එකවරම කඩා වැටීමයි. එපමණක් නොව, ප්රමිතියෙන් තොර මත්පැන් නිසා රෝහල්ගත වන පිරිස වැඩිවීමෙන් නිදහස් සෞඛ්ය සේවාවට දැවැන්ත බරක් ද පැටවේ.
කවුරුන් කා මත යැපෙන්නේද?
මත්පැන් නිෂ්පාදකයින් සෘජුවම දේශපාලනයට මැදිහත් වී ආණ්ඩු පෙරළන්නේ නැති විය හැක. නමුත්, ඔවුන්ගේ ව්යාපාරික ජාලය සහ ඔවුන් හරහා රාජ්ය භාණ්ඩාගාරයට ගලා එන බිලියන සිය ගණනක ආදායම මත ඕනෑම රජයක ආර්ථික පැවැත්ම දැඩිව රඳා පවතී.
එබැවින්, මත්පැන් කර්මාන්තය කඩා වැටුණහොත්, හෝ පාරිභෝගිකයා නීත්යානුකූල වෙළඳපොළෙන් ඉවත් වුවහොත්, එය ආණ්ඩුවක ආර්ථික කොඳුනාරටිය බිඳ දැමීමට තරම් ප්රබල බලපෑමක් ඇති කරනු නිසැකය. "අරක්කු නිෂ්පාදකයින්ට ආණ්ඩු පෙරළන්න හයියක් තිබේ" යන කියමනේ සැබෑ අරුත සැඟවී ඇත්තේ මේ සාර්ව ආර්ථික යැපීම තුළයි.
